Samkeppnishæfni hefur á síðustu árum orðið eitt helsta viðfangsefni evrópskrar stefnumótunar. Skýrsla Mario Draghi um framtíð samkeppnishæfni Evrópusambandsins, sem birt var í september 2024, hefur haft veruleg áhrif á stefnu framkvæmdastjórnar ESB. Megináherslan er á að einfalda regluverk, auka fjárfestingu í nýsköpun og innviðum og draga úr því forskoti sem Bandaríkin og Kína hafa náð gagnvart Evrópu, meðal annars í framleiðni, fjárfestingu og tæknilegri þróun. Í kjölfarið hafa verið kynntar áætlanir um aukna fjármögnun samkeppnishæfni, rannsóknir og nýsköpun og fjölmargar tillögur sem miða að því að einfalda reglur og draga úr stjórnsýslubyrði fyrirtækja.

Þessi þróun skiptir Ísland beinu máli. Með EES-samningnum tekur Ísland þátt í innri markaði Evrópu og tekur upp stóran hluta þess regluverks sem gildir um atvinnustarfsemi á honum. Íslensk fyrirtæki starfa því að verulegu leyti eftir sömu leikreglum og fyrirtæki í aðildarríkjum ESB og keppa við þau á sömu mörkuðum.

Önnur svið tengjast Evrópusamstarfinu með öðrum hætti og gætu fengið sérstakt vægi í hugsanlegum aðildarviðræðum Íslands við ESB. Þar ber einkum að nefna sjávarútveg og landbúnað, sem falla að mestu utan gildissviðs EES-samningsins. Ákvarðanir ESB hafa engu að síður veruleg áhrif á samkeppnisstöðu þessara greina, meðal annars vegna tolla, viðskiptasamninga, reglna um matvæli og þeirra skilyrða sem íslensk framleiðsla þarf að uppfylla til að komast á innri markaðinn.

Vinnumarkaðurinn er þriðja mikilvæga víddin. Íslenska vinnumarkaðslíkanið stendur á sterkum grunni, líkt og vinnumarkaðskerfi annarra Norðurlanda, þar sem kjarasamningar og aðildarsamtök vinnumarkaðarins gegna veigamiklu hlutverki. Samhliða því hefur evrópskur vinnuréttur sífellt meiri áhrif á lágmarksvernd launafólks og félagslega vídd innri markaðarins. Mikilvægt er að sú þróun styðji við, en grafi ekki undan, þeim réttindum og þeirri samningsbundnu skipan sem þegar hefur mótast hér á landi.

Í þessum flokki er fjallað um snertiflöt evrópsks regluverks og íslensks atvinnulífs. Áhrifin birtast með ólíkum hætti: með beinni upptöku reglna samkvæmt EES-samningnum, með skilyrðum fyrir markaðsaðgangi og í gegnum þá stefnumótun sem nú mótar framtíð samkeppnishæfni Evrópu.