Atvinnuleysi í Evrópusambandinu mældist 6,0% í júní 2026 og 6,3% á evrusvæðinu. Hlutfallið stóð í stað frá sama mánuði árið áður. Alls voru um 13,3 milljónir manna atvinnulausar í ESB og þar af rúmlega 11,1 milljón á evrusvæðinu. Atvinnuleysi ungs fólks undir 25 ára aldri var mun meira, eða 15,5% í ESB og 14,8% á evrusvæðinu.

Þegar litið er til einstakra ríkja verður myndin þó mun áhugaverðari. Hin kunnuglega skipting milli atvinnuleysis í suðurhluta Evrópu og sterks vinnumarkaðar í norðri á ekki lengur við nema með verulegum fyrirvörum.

Í júní 2026 var Finnland með hæsta almenna atvinnuleysið í ESB, 10,5%, en Spánn kom næst með 10,1%. Svíþjóð var einnig töluvert yfir meðaltali sambandsins, með 8,7%. Á hinum enda skalans voru Kýpur og Búlgaría með 3,0% atvinnuleysi, Pólland 3,1%, Tékkland 3,3% og Malta 3,5%. Atvinnuleysi var 3,8% í Hollandi og 3,9% í Þýskalandi.

Svipað mynstur sést meðal ungs fólks. Svíþjóð var með hæsta skráða hlutfallið meðal þeirra ESB-ríkja sem mánaðarleg gögn lágu fyrir um, 24,9%, en Spánn fylgdi fast á eftir með 23,4% og Finnland með 23,2%. Til samanburðar var atvinnuleysi ungs fólks aðeins 7,1% í Þýskalandi og 8,5% í Hollandi.

Þetta breytir þeirri mynd sem lengi var ríkjandi eftir fjármálakreppuna. Árið 2013 fór almennt atvinnuleysi á Spáni yfir 26% og í Grikklandi í um 27%. Í júní 2026 var hlutfallið komið niður í 10,1% á Spáni og 8,0% í Grikklandi.

Það þýðir ekki að efnahagsleg staða norðurs og suðurs hafi einfaldlega snúist við. Frekar sýna tölurnar hversu varhugavert er að lesa vinnumarkað Evrópu eftir gamla kreppukortinu frá árunum eftir 2008.

Veikleiki finnska vinnumarkaðarins á sér að verulegu leyti innlendar og efnahagslegar skýringar. OECD hefur meðal annars bent á samdrátt í atvinnu í byggingariðnaði og hjá hinu opinbera, mikinn samdrátt í húsnæðisfjárfestingu eftir vaxtahækkanir og langvarandi veikleika í framleiðniaukningu. Rof viðskipta við Rússland hefur einnig haft neikvæð áhrif á finnskt efnahagslíf. Þetta er því ekki einfalt dæmi um að „norræna velferðarlíkanið“ hafi brugðist, heldur um hvernig sérstök áföll og langvarandi veikleikar geta komið fram á vinnumarkaði einstakra ríkja.

Hver ber ábyrgð á atvinnustefnunni — ríkin eða ESB?

Atvinnustefna aðildarríkjanna er ekki sameiginleg ESB-stefna með sama hætti og til dæmis sameiginlega viðskiptastefnan. Samkvæmt 5. gr. sáttmálans um starfshætti Evrópusambandsins hefur sambandið sérstakt hlutverk við samræmingu atvinnustefnu aðildarríkjanna. Í 145.–150. gr. sáttmálans er gert ráð fyrir sameiginlegri stefnumörkun, viðmiðum og eftirliti, en aðildarríkin fara áfram sjálf með megintæki atvinnustefnunnar.

Þetta birtist meðal annars í Evrópska misserinu. Þar leggur framkvæmdastjórnin mat á efnahags-, atvinnu- og félagsmál einstakra ríkja og ráðið samþykkir sértækar ráðleggingar fyrir einstök ríki. Slíkar ráðleggingar eru almennt ekki sjálfstætt lagalega bindandi með sama hætti og reglugerðir eða tilskipanir. Öðru máli gegnir um þá hluta efnahagsstjórnarinnar sem tengjast bindandi ríkisfjármálareglum sambandsins.

Evrópustoð félagslegra réttinda gegnir einnig mikilvægu stefnumótandi hlutverki. Hún setur fram 20 meginreglur um meðal annars atvinnu, starfsöryggi, jafnrétti, menntun og félagslega vernd. Stoðin er hins vegar ekki sjálfstæð lagagerð sem einstaklingar geta almennt byggt réttindi sín beint á. Margar meginreglur hennar hafa aftur á móti verið útfærðar eða studdar með bindandi ESB-löggjöf.

ESB hefur jafnframt veruleg áhrif með Evrópska félagssjóðnum ESF+ og samheldnisstefnu sambandsins, þar sem fjármagni er beint til atvinnuþátttöku, menntunar, hæfniþróunar og svæða sem standa höllum fæti. Þetta breytir þó ekki þeirri grundvallarstaðreynd að stjórnvöld hvers ríkis ákveða að mestu hvernig atvinnuleysistryggingum, virkniúrræðum, starfsmenntun og annarri innlendri atvinnustefnu er háttað.

Hið sama verður þó ekki sagt með jafn afdráttarlausum hætti um vinnuréttinn. Á sviði félagsmála hefur ESB valdheimildir samkvæmt meðal annars 153. gr. sáttmálans og getur sett lágmarksreglur um ýmsa þætti vinnuskilyrða, vinnuverndar, upplýsingagjafar og samráðs við starfsfólk. Launamyndun og ýmis atriði sem tengjast kjarasamningum eru hins vegar að verulegu leyti á forræði aðildarríkjanna og aðila vinnumarkaðarins; 153. gr. veitir ESB til dæmis ekki almennt vald til að ákveða launastig.

Því er of einfalt að segja annaðhvort að vinnumarkaðurinn sé „á valdi ESB“ eða að sambandið komi þar hvergi nærri. Atvinnustefnan sjálf er fyrst og fremst á ábyrgð ríkjanna, en stór hluti lagarammans um réttindi launafólks og starfsemi hins sameiginlega vinnumarkaðar mótast af ESB-rétti.

Þar sem Ísland er þegar hluti af kerfinu

Þessi aðgreining skiptir sérstaklega máli fyrir Ísland.

Reglur um frjálsa för launafólks eru hluti af innri markaði ESB og ein af grundvallarreglum hans. Þær tryggja meðal annars rétt fólks til að starfa í öðrum ríkjum án mismununar á grundvelli ríkisfangs.

Ísland tekur þegar þátt í þessum sameiginlega vinnumarkaði á grundvelli EES-samningsins.

Ísland hefur hins vegar verulegt svigrúm til að móta eigin atvinnustefnu, atvinnuleysistryggingar, menntakerfi og fyrirkomulag kjarasamninga, en tekur um leið þátt í sameiginlegum vinnumarkaði sem byggir að miklu leyti á reglum sem eru mótaðar og samþykktar innan ESB.

Evran breytir stöðunni enn frekar

Peningastefnan er síðan sérstakt mál. ESB hefur einkavald á sviði peningastefnu gagnvart þeim ríkjum sem hafa tekið upp evru. Finnland getur til dæmis hvorki ákveðið eigið stýrivaxtastig né fellt sjálfstæðan gjaldmiðil til að bregðast við áfalli sem kemur sérstaklega illa niður á finnsku efnahagslífi. Peningastefnan er ákveðin fyrir evrusvæðið í heild.

Ríki utan evrusvæðisins hafa formlega áfram eigin gjaldmiðil og seðlabanka. Þar er þó mikill munur á stöðu ríkja. Ísland og Svíþjóð hafa fljótandi gjaldmiðla og meira sjálfstæði í peningastefnu, en danska krónan er tengd evrunni og svigrúm danska seðlabankans því mun þrengra.

Þetta er mikilvægur hluti af heildarmyndinni. Atvinnuleysi í Finnlandi er ekki „atvinnuleysi ESB“ í þeim skilningi að Brussel reki finnska vinnumarkaðinn. Það mótast fyrst og fremst af þróun finnsks efnahagslífs, innlendum stofnunum og ákvörðunum stjórnvalda og aðila vinnumarkaðarins. Aðild að ESB og sérstaklega aðild að evrusvæðinu mótar hins vegar þann efnahagslega og lagalega ramma sem þessar ákvarðanir eru teknar innan.