Evrópusambandið hefur á skömmum tíma breytt tóninum í efnahags- og atvinnustefnu sinni. Um árabil snerist stór hluti umræðunnar í Brussel um græn umskipti, stafræna reglusetningu og nýjar skyldur fyrirtækja. Þau markmið eru enn til staðar. En ofan á þau hefur bæst annað og sífellt fyrirferðarmeira orð: samkeppnishæfni.

Ástæðan er einföld. Framleiðnivöxtur í Evrópu hefur verið veikari en í Bandaríkjunum, evrópsk fyrirtæki hafa síður náð að vaxa upp í alþjóðlega tæknirisa, orkukostnaður hefur reynst iðnaðinum þungur og álfan er háð öðrum ríkjum um ýmis mikilvæg hráefni, tækni og stafræna innviði. Um leið fækkar fólki á vinnualdri. Ef framleiðni vex ekki hraðar verður sífellt erfiðara að standa undir því félagslega og efnahagslega líkani sem Evrópuríki hafa byggt upp.

Þessi greining fékk pólitískt vægi með skýrslu Mario Draghi um framtíð samkeppnishæfni Evrópu í september 2024. Draghi taldi meðal annars að ESB þyrfti árlega um 750–800 milljarða evra í viðbótarfjárfestingu til að ná þeim markmiðum sem sambandið hefði þegar sett sér á sviði stafrænna umbreytinga, loftslagsmála og öryggis.

Síðan hefur greiningin færst hratt úr skýrslum yfir í lagafrumvörp og aðgerðaáætlanir.

Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins vill einfalda regluverk, dýpka innri markaðinn, styrkja evrópskan iðnað, gera fyrirtækjum auðveldara að stækka og hraða upptöku gervigreindar. Í mars 2026 tóku leiðtogar ESB þetta saman undir yfirskriftinni „One Europe, One Market“ og settu sér það markmið að ráðast í helstu hindranir innan innri markaðarins eigi síðar en í árslok 2027.

Fyrir Ísland er þetta ekki fjarlæg stefnumótun í Brussel. Stór hluti þeirra reglna sem hér um ræðir snertir innri markaðinn og getur því orðið hluti af EES-samningnum. Spurningin er ekki aðeins hvaða reglur ESB setur, heldur einnig hvenær þær ná til Íslands, með hvaða aðlögunum og hvort íslenskir aðilar njóti sömu réttinda og fyrirtæki og einstaklingar innan aðildarríkjanna 27.

Frá Draghi til nýrrar efnahagsstefnu

Draghi-skýrslan var ekki fyrsta viðvörunin um stöðu Evrópu en hún varð eins konar sameiginleg greining á vandanum.

Vandinn er að hluta til framleiðni. Bandarískt hagkerfi hefur tekið meiri framleiðniaukningu út úr stafrænu byltingunni en Evrópa. Hann er einnig fjárhagslegur: evrópskur sparnaður er mikill en fjármagnsmarkaðir sundurleitir, sem gerir fyrirtækjum erfiðara að afla fjármagns og vaxa yfir landamæri. Hann er loks stofnanalegur. Bandaríkin og Kína geta að verulegu leyti samhæft iðnaðar-, fjármála-, viðskipta- og öryggisstefnu á vettvangi eins ríkis. ESB þarf að samræma ákvarðanir milli stofnana sambandsins og 27 aðildarríkja.

Framkvæmdastjórnin tók þessa greiningu upp í svonefndan samkeppnishæfnisáttavita (Competitiveness Compass) í janúar 2025. Þar voru þrjú meginverkefni sett í forgrunn: að loka nýsköpunarbilinu, tengja samkeppnishæfni og kolefnishlutleysi betur saman og draga úr hættulegri háðni Evrópu gagnvart öðrum ríkjum.

Þetta er mikilvægt vegna þess að hér er ekki aðeins verið að bæta einni nýrri stefnu við þær sem fyrir voru. Samkeppnishæfni er í auknum mæli orðin mælikvarði á hvernig annað regluverk ESB er hannað.

Einföldun verður sjálfstætt pólitískt markmið

Skýrasta birtingarmynd breytingarinnar er einföldunaráætlun framkvæmdastjórnarinnar. Svonefndir omnibus-pakkar breyta mörgum lagagerðum samtímis til að draga úr skýrslugjöf, samræma reglur eða færa gildistöku skyldna.

Í apríl 2026 setti framkvæmdastjórnin einnig fram sérstaka áætlun um „einfaldara, skýrara og betur framfylgt regluverk“. Þar er meðal annars boðað að ráðist verði gegn tvítekningu og úreltum ákvæðum og að aðildarríkin verði hvött til að forðast óþarfa gullhúðun við innleiðingu tilskipana.

Hugtakið þarfnast þó varúðar. Gullhúðun merkir í þessu samhengi að innlendum kröfum sé bætt ofan á það sem leiðir af ESB-reglum og að viðbótin auki flækjustig eða kostnað. Það þýðir ekki að allar innlendar reglur sem ganga lengra en lágmarksreglur ESB séu óæskilegar eða ólögmætar.

Þetta skiptir sérstaklega máli í vinnurétti, neytendarétti, umhverfisrétti og jafnréttismálum. Margar ESB-tilskipanir fela beinlínis í sér lágmarksvernd og aðildarríkjum er þá heimilt að tryggja ríkari réttindi. Í sumum tilvikum gilda jafnframt ákvæði um að innleiðing nýrrar tilskipunar megi ekki verða tilefni til að draga úr þeirri vernd sem þegar er til staðar.

Einföldun og afreglun eru því ekki samheiti.

Evrópskur iðnaður fær forgang

Önnur birtingarmynd stefnubreytingarinnar er tillaga framkvæmdastjórnarinnar að Industrial Accelerator Act, sem var lögð fram 4. mars 2026.

Markmiðið er að styrkja framleiðslu innan Evrópu, hraða leyfisveitingum, örva kolefnisminni iðnað og draga úr hættulegri háðni í stefnumótandi virðiskeðjum. Tillagan tekur meðal annars til stáls, sements, áls, bílaiðnaðar og kolefnishlutlausrar tækni.

Hún felur jafnframt í sér pólitískt stórt skref: opinbert fé á í ríkari mæli að geta skapað eftirspurn eftir vörum sem framleiddar eru í Evrópu. Í tillögunni eru bæði kolefnisviðmið og kröfur um evrópskan uppruna tengd opinberum innkaupum og stuðningskerfum.

Stefnan er sett í tölulegt samhengi. Framleiðsluiðnaður nam 14,3% af landsframleiðslu ESB árið 2024. Framkvæmdastjórnin vill að hlutfallið verði komið í að minnsta kosti 20% árið 2035.

Þarna birtist togstreita sem mun líklega einkenna evrópska efnahagsstefnu næstu ár. Annars vegar er markmiðið að verja opinn innri markað og alþjóðaviðskipti. Hins vegar vill sambandið geta stýrt opinberu fé og eftirspurn eftir evrópskri framleiðslu þegar efnahagslegt öryggi eða stefnumótandi sjálfstæði er talið í húfi.

Það getur þýtt meiri framleiðslu og fjárfestingu í Evrópu. En slík upprunaviðmið geta jafnframt aukið kostnað og takmarkað samkeppni. Um það snýst stór hluti pólitíska ágreiningsins.

Hér rekst „Made in EU“ beint á EES-samninginn

Fyrir Ísland er þessi þróun sérstaklega áhugaverð.

Tillagan að Industrial Accelerator Act er merkt EES-tæk en það leysir ekki sjálfkrafa spurninguna um hverjir teljist „evrópskir“ þegar styrkir, innkaup og upprunaviðmið eru annars vegar.

Í sameiginlegri umsögn 3. júlí 2026 lögðu Ísland, Noregur og Liechtenstein því sérstaka áherslu á að þegar tillagan vísar til framleiðslu af „Union origin“ verði það í EES-samhengi túlkað þannig að framleiðsla frá öllum 30 ríkjum EES njóti sömu stöðu. Að öðrum kosti geti myndast samkeppnisröskun innan þess innri markaðar sem EES-samningurinn á að mynda.

Þetta er meira en tæknilegt smáatriði.

Ef íslenskt ál, hugbúnaður, hreintækni eða önnur framleiðsla uppfyllir allar almennar reglur innri markaðarins en telst engu að síður ekki „evrópsk“ þegar opinber fjárstuðningur eða innkaup eru annars vegar, getur myndast ný tegund markaðshindrunar sem EES-samningurinn var upphaflega ætlaður til að fjarlægja.

Endanleg gerð reglugerðarinnar liggur enn ekki fyrir en EES/EFTA-ríkin hafa nú sjálf skilgreint þetta sem hagsmunamál.

EU Inc: eitt fyrirtækjaform fyrir 27 markaði

Samhliða iðnaðarstefnunni reynir ESB að ráðast gegn öðrum veikleika: því hversu erfitt getur verið fyrir fyrirtæki að vaxa yfir landamæri.

Framkvæmdastjórnin lagði 18. mars 2026 fram tillögu um EU Inc., nýtt valfrjálst og samræmt félagaréttarlegt form á vettvangi ESB. Hugmyndin er hluti af stærra verkefni sem oft er kallað „28. regluverkið“ — valfrjáls evrópskur rammi sem fyrirtæki gætu kosið í stað þess að reiða sig eingöngu á eitt af 27 landskerfum.

Samkvæmt tillögunni á meðal annars að vera unnt að stofna félag rafrænt innan 48 klukkustunda og fyrir að hámarki 100 evrur. Tillagan tekur einnig til einfaldari breytinga á hlutafé, stafrænna hlutaflutninga og sameiginlegs kerfis fyrir tiltekna kauprétti starfsfólks.

Hér er þó rétt að greina á milli hugmyndar og gildandi réttar. EU Inc. er enn lagafrumvarp en ekki fyrirtækjaform sem fyrirtæki geta þegar notað. Markmið „One Europe, One Market“ er að löggjafarnir nái samkomulagi um það fyrir árslok 2026.

Gervigreind: frá brautryðjendareglum til endurstillingar

Engin lagagerð sýnir stefnubreytinguna í Brussel jafn skýrt og reglugerðin um gervigreind, reglugerð (ESB) 2024/1689 — AI Act.

Reglugerðin var fyrsta heildstæða regluverk sinnar tegundar og byggist á áhættumiðaðri nálgun. Ekki er öll gervigreind sett undir sömu kvaðir. Því meiri áhrif sem notkunin getur haft á öryggi eða grundvallarréttindi, þeim mun ríkari kröfur gilda.

Sum notkun er beinlínis bönnuð. Þar undir falla meðal annars tilteknar tegundir félagslegrar einkunnagjafar, skaðleg stjórnun eða hagnýting veikleika fólks, tiltekin lífkennaflokkun og — með þröngum undantekningum — rauntímafjargreining lífkenna á almannafæri í löggæsluskyni.

Vinnumarkaðurinn fær sérstaka meðferð. Tilfinningagreining á vinnustöðum er almennt bönnuð, með afmörkuðum undantekningum vegna læknisfræðilegra eða öryggistengdra markmiða. Gervigreindarkerfi sem eru notuð við ráðningar, síun starfsumsókna, mat umsækjenda eða tiltekna stjórnun starfsfólks teljast hins vegar almennt til kerfa með mikla áhættu.

Slík kerfi sæta meðal annars kröfum um áhættustjórnun, gögn, skjalfestingu, rekjanleika og mannlegt eftirlit.

Reglugerðin nær einnig sérstaklega til almennra gervigreindarlíkana (general-purpose AI models), þar á meðal öflugustu grunnlíkana. Því er hin kunnuglega fjögurra þrepa áhættupýramída aðeins einfölduð mynd af regluverkinu; raunveruleg uppbygging þess er flóknari.

Reglunum var frestað — en þær ekki afnumdar

Upprunalega átti stór hluti krafna um áhættumikil gervigreindarkerfi að taka gildi 2. ágúst 2026.

Það breyttist.

Við gerð svonefnds sjöunda einföldunarpakka, Digital Omnibus on AI, var talið að mikilvægir staðlar, leiðbeiningar og stuðningsúrræði væru ekki nægilega tilbúin til þess að fyrirtæki gætu uppfyllt reglurnar með nægilegri réttarvissu.

Evrópuþingið og ráðið náðu samkomulagi í maí 2026 og ráðið veitti endanlegt samþykki 29. júní. Kröfur um sjálfstæð áhættumikil kerfi, þar á meðal mörg kerfi sem notuð eru við ráðningar og stjórnun starfsfólks, taka samkvæmt nýju tímalínunni gildi 2. desember 2027. Fyrir áhættumikil kerfi sem eru innbyggð sem öryggisþættir í vörur verður dagsetningin 2. ágúst 2028.

Þetta er marktæk breyting en það væri of langt gengið að lýsa henni sem uppgjöri við réttindamiðaða nálgun ESB.

Á sama tíma og gildistöku sumra kvaða var frestað var nýju banni bætt við gegn gervigreindarkerfum sem eru notuð til að framleiða kynferðislegt eða náið myndefni af fólki án samþykkis þess eða efni sem sýnir kynferðislegt ofbeldi gegn börnum. Kjarninn í áhættumiðaðri uppbyggingu reglugerðarinnar stendur einnig áfram.

Réttara er því að tala um endurstillingu: ESB heldur grundvallarréttinda- og öryggisrammanum en reynir að lækka kostnað við framkvæmd hans og koma í veg fyrir að skyldur taki gildi áður en tæknilegir staðlar eru tilbúnir.

Bandaríkin, Kína og Evrópa fara ólíkar leiðir

Munurinn milli stærstu efnahagsveldanna er einnig orðinn skýrari.

Bandarísk stjórnvöld hafa frá 2025 lagt mjög ríka áherslu á tækniforystu, hraðari uppbyggingu gervigreindarinnviða og að fjarlægja reglur sem taldar eru hamla nýsköpun. Í America's AI Action Plan frá júlí 2025 eru hraðari nýsköpun, uppbygging bandarískra gervigreindarinnviða og alþjóðleg forysta meginmarkmiðin. Alríkisstjórnin hefur jafnframt leitast við að draga úr sundurleitu regluverki einstakra ríkja.

Kína fylgir annarri leið. Þar fer öflug ríkisdrifin iðnaðarstefna saman við umfangsmikið eftirlitskerfi um netöryggi, gögn, efni og notkun gervigreindar. Árið 2025 voru meðal annars settar reglur um auðkenningu efnis sem búið er til með gervigreind, samhliða víðtækri áætlun stjórnvalda um að flétta gervigreind inn í atvinnulíf og opinbera starfsemi.

Evrópa stendur mitt á milli þessara pólitísku póla að sumu leyti, en ekki í þeim skilningi að hún hafi einfaldlega valið „meiri reglur“. Sérstaða ESB felst fremur í því að reyna að búa til sameiginlegan markað þar sem öryggi, grundvallarréttindi og samkeppni eru innbyggð í sömu reglur — og þar sem fyrirtæki fá í staðinn aðgang að markaði með hundruð milljóna neytenda.

Spurningin sem Draghi-skýrslan hefur þrýst fram er hvort kostnaðurinn við það kerfi hafi sums staðar orðið of mikill.

Ísland er þegar inni í gervigreindarbyltingunni

Umræðan um gervigreind á Íslandi er stundum eins og verið sé að undirbúa komu nýrrar tækni. Gögnin sýna annað.

Í könnun Hagstofu Íslands sem framkvæmd var 2025 sögðust 48% fyrirtækja nota einhvers konar gervigreindarhugbúnað og 50% tilgreinda gervigreindartækni. Aðeins 25% gátu hins vegar tilgreint notkun í afmörkuðum verkefnum og einungis 14% höfðu mótað formlega stefnu um hana.

Þetta er áhugavert misræmi: tæknin hefur breiðst hraðar út en stjórnun hennar.

Íslenska aðgerðaáætlunin um gervigreind 2025–2027 viðurkennir einmitt þessa stöðu. Þar er lögð áhersla á lagaumgjörð, jafnrétti, hæfni, opinbera þjónustu, gagnaumhverfi og samstarf við evrópska gervigreindarinnviði. Sérstök aðgerð tekur til undirbúnings á innleiðingu gervigreindarreglugerðar ESB og mats á því hvaða íslensku stofnanir eigi að gegna þeim hlutverkum sem reglugerðin krefst.

Sumar íslenskar stofnanir hafa þegar farið lengra. Skatturinn hefur til dæmis sett sér reglur þar sem ábyrgð, gagnsæi, réttlæti, mannlegt eftirlit, öryggi og persónuvernd eru sett í forgrunn. Þar er jafnframt beinlínis gengið út frá því að stjórnsýslulög, persónuverndarlöggjöf og grundvallarréttindi gildi um notkun gervigreindar óháð því hvort gervigreindarreglugerð ESB hafi þegar verið tekin upp í EES-samninginn.

Það er lagalega mikilvæg ábending. Gervigreind kemur ekki inn í réttarlaust tómarúm.

Gervigreindarreglugerðin gildir enn ekki á Íslandi

Þótt reglugerð ESB um gervigreind sé nú komin langt inn í framkvæmd innan sambandsins er hún ekki enn hluti af EES-samningnum.

Samkvæmt EFTA er reglugerð (ESB) 2024/1689 enn til skoðunar hjá EES/EFTA-ríkjunum vegna fyrirhugaðrar upptöku.

Það skiptir máli að lýsa þessu ferli rétt.

EES-gerðir verða ekki sjálfkrafa íslenskur réttur þegar þær eru samþykktar í Brussel. Fyrst þarf að meta EES-tækni þeirra og semja eftir atvikum um aðlaganir. Síðan tekur sameiginlega EES-nefndin ákvörðun um að fella gerðina inn í viðeigandi viðauka EES-samningsins. Að því loknu þarf að tryggja henni viðeigandi gildi að landsrétti, eftir því hvaða lagalega form og heimildir eiga við.

Þessi millileið getur valdið töf.

Töfin er ekki alltaf Íslandi í óhag. Þegar nýjar kvaðir eru samþykktar getur hún veitt lengri aðlögunartíma. En þegar ESB breytir þegar gildandi regluverki til einföldunar getur myndin snúist við: eldri EES-reglur geta áfram gilt gagnvart íslenskum fyrirtækjum þótt fyrirtæki innan ESB séu komin undir einfaldari reglur.

Þar getur myndast tímabundið samkeppnismisræmi.

Reglutaka — en ekki algjört áhrifaleysi

Það er þó of einfalt að segja að Ísland „taki bara við reglum sem aðrir semja“.

EES/EFTA-ríkin hafa ekki atkvæði í ráðherraráði ESB eða Evrópuþinginu og taka því ekki þátt í hinni formlegu pólitísku ákvörðun um samþykkt löggjafar sambandsins. Þau hafa hins vegar ákveðna aðkomu áður en komið er á það stig.

Sérfræðingar frá EES/EFTA-ríkjunum geta tekið þátt í sérfræðihópum framkvæmdastjórnarinnar, ríkin geta sent sameiginlegar umsagnir og reynt að hafa áhrif á mótun tillagna áður en þær eru endanlega samþykktar. EFTA lýsir þessu sem decision shaping fremur en decision making.

Málið með Industrial Accelerator Act sýnir einmitt hvers vegna þetta skiptir máli. Ísland, Noregur og Liechtenstein bíða ekki eftir endanlegri reglugerð heldur hafa þegar reynt að móta hana með sameiginlegri kröfu um að EES-ríkin þrjú verði talin með þegar rætt er um evrópskan uppruna framleiðslu.

En áhrifin eru annars eðlis en aðildarríkjanna. Þegar komið er að endanlegu pólitísku málamiðluninni situr Ísland ekki við sama borð og Danmörk, Svíþjóð eða Finnland.

Nýja spurningin um EES

Þrjátíu ára umræða um EES-samninginn hefur gjarnan snúist um hvort Ísland taki upp „of margar reglur frá Brussel“.

Nú kann önnur spurning að verða jafn mikilvæg.

Hvað gerist þegar ESB fer að nota innri markaðinn ekki aðeins til að fjarlægja hindranir og samræma reglur, heldur einnig sem virkt tæki í iðnaðar-, tækni- og öryggisstefnu?

Industrial Accelerator Act er dæmi um það. EU Inc. er annað. Uppbygging evrópskra gervigreindarinnviða, sameiginlegir fjármagnsmarkaðir, ríkisstuðningur og stefnumótandi innkaup benda í sömu átt.

EES-samningurinn var hannaður til að tengja EFTA-ríkin við innri markaðinn. Eftir því sem mörkin milli innri markaðar, iðnaðarstefnu, efnahagsöryggis og geðpólitíkur verða óskýrari verður erfiðara að greina hvaða réttindi fylgja fullri þátttöku í markaðinum og hvaða réttindi verða eingöngu bundin ESB-aðild.

Þar liggur ef til vill mikilvægasta EES-spurning næstu ára.

Ísland getur áfram haft aðgang að stórum hluta regluverks innri markaðarins. En ef framtíð samkeppnishæfni Evrópu byggist sífellt meira á sameiginlegri fjármögnun, iðnaðarstefnu, tæknilegum innviðum og „evrópskum“ forgangi verður ekki lengur nóg að spyrja hvaða reglur Ísland tekur upp.

Spurningin verður einnig: Hvaða tækifæri og réttindi fylgja reglunum — og fær Ísland þau líka?

Samkeppnishæfni Íslands verður líka til heima

Það væri þó villandi að lesa þessa þróun sem svo að framtíðarsamkeppnishæfni Íslands ráðist fyrst og fremst í Brussel.

Í apríl 2026 birtu stjórnvöld fyrstu heildstæðu atvinnustefnu Íslands, Vaxtarplan til 2035. Stefnan hafði verið samþykkt í ríkisstjórn 27. mars og henni fylgir tveggja ára aðgerðaáætlun með 35 aðgerðum á ábyrgð tíu ráðuneyta. Meginmarkmiðið er kröftugur vöxtur útflutnings sem byggist á atvinnugreinum með mikla framleiðni.

Stefnan segir að þessu leyti athyglisverða sögu um ábyrgð.

EES-samningurinn tryggir íslenskum fyrirtækjum aðgang að stórum hluta innri markaðar Evrópu og setur jafnframt mikilvæg mörk um þær leikreglur sem stjórnvöld geta sett. En atvinnustefnan gengur ekki út frá því að samkeppnishæfni landsins verði flutt inn með EES-reglum. Þvert á móti er henni lýst sem tíu ára áætlun um hvernig íslensk stjórnvöld vinna með atvinnulífi og samfélagi að aukinni verðmætasköpun, samhæfa eigin aðgerðir gagnvart atvinnulífinu og skapa fyrirsjáanleika til fjárfestinga. Í stefnunni er jafnframt tekið skýrt fram að stefnan og aðgerðirnar séu á ábyrgð stjórnvalda.

Þetta sést enn skýrar þegar fimm almennar áherslur stefnunnar eru skoðaðar:

• styrkja innviði,

• efla vísindi og nýsköpun,

• tryggja færni til framtíðar,

• einfalda regluverk,

• og auka aðgengi að erlendum mörkuðum.

Fjórar af þessum fimm áherslum snúa að verulegu leyti að ákvörðunum sem teknar eru hér á landi.

Stjórnvöld ráða miklu um uppbyggingu orkukerfis, samgangna og stafrænna innviða; um fjármögnun rannsókna og nýsköpunar; um menntakerfið og framboð sérfræðiþekkingar; um skilvirkni stjórnsýslu og leyfisveitinga; og um það hvort innlent regluverk sé einfalt, fyrirsjáanlegt og samkeppnishæft. Atvinnustefnan skilgreinir einmitt þessa þætti sem forsendur næsta hagvaxtarskeiðs. Þar er meðal annars lögð áhersla á samkeppnishæft raforkuverð, öfluga rannsóknar- og tækniinnviði og að íslenskt atvinnulíf geti nýtt gervigreind til aukinnar verðmætasköpunar.

Sama á við um mannauðinn. Stjórnvöld setja sér það markmið að fjölga fólki með menntun í raunvísindum, tækni, verkfræði og stærðfræði, efla starfs-, iðn- og tæknimenntun, auðvelda komu erlendra sérfræðinga og tryggja að færni til að nýta gervigreind byggist upp á íslenskum vinnumarkaði.

Þetta skiptir máli þegar samkeppnishæfni Íslands og Evrópusambandsins er borin saman. Draghi-skýrslan spyr að stórum hluta hvað Evrópusambandið sjálft þurfi að gera sameiginlega: dýpka fjármagnsmarkaði, byggja upp evrópskan iðnað, tryggja tæknilega innviði og draga úr stefnumótandi háðni. Í íslensku atvinnustefnunni er sjónarhornið annað. Þar er spurt hvað Ísland sjálft þurfi að gera til að fyrirtæki hér geti nýtt tækifærin sem alþjóðlegir markaðir bjóða.

Munurinn er ekki smávægilegur.

EES-samningurinn getur opnað markað. Hann byggir ekki raforkukerfi Íslands. Hann menntar ekki verkfræðinga eða tæknifólk, fjármagnar ekki sjálfkrafa íslenskar rannsóknir, styttir ekki íslensk leyfisferli og tryggir ekki að opinber stjórnsýsla hér á landi sé skilvirk. Það eru að verulegu leyti innlend verkefni.

EES-reglurnar verða sjálfar hluti af atvinnustefnunni

Samt er athyglisvert hversu náið íslenska atvinnustefnan tengist þeirri einföldunarbylgju sem nú gengur yfir ESB.

Fyrsta aðgerðin í aðgerðaáætlun atvinnustefnunnar 2026–2027 nefnist „Kerfisbundin einföldun regluverks fyrir íslenskt atvinnulíf“. Þar segjast stjórnvöld ætla að gæta þess við upptöku og innleiðingu nýrra EES-reglna að ekki sé gengið lengra í íþyngjandi kröfum en nauðsyn krefur. Enn fremur eigi einföldun reglna sem undirbúin er innan ESB að njóta forgangs við upptöku þeirra í EES-samninginn og innleiðingu hér á landi.

Þarna mætast þessar tvær sögur.

Ísland getur ekki eitt og sér ákveðið hvaða reglur gilda á innri markaðnum en það getur haft veruleg áhrif á hvernig stjórnsýslan framkvæmir þær, hversu hratt einfaldanir skila sér hingað, hvort bætt sé óþörfum innlendum kröfum ofan á þær og hvernig annað íslenskt regluverk er úr garði gert.

Sama tvískipting kemur fram í markaðsaðgangi. Atvinnustefnan leggur áherslu á að stjórnvöld verji núverandi markaðsaðgang íslenskra fyrirtækja, ryðji úr vegi viðskiptahindrunum og beiti virkri hagsmunagæslu á tímum aukinnar verndarstefnu og óstöðugleika í alþjóðaviðskiptum. EES-samningurinn er þar eitt mikilvægasta verkfærið — en stjórnvöld gera ekki ráð fyrir að samningurinn leysi þau verkefni sjálfkrafa.

Tvær ábyrgðir, ekki ein

Það er rétt að Ísland stendur frammi fyrir sérstökum vanda þegar ESB fer að tengja saman innri markað, iðnaðarstefnu, sameiginlega fjármögnun og forgang til evrópskrar framleiðslu. Í þeim tilvikum getur staða Íslands utan ESB skipt raunverulegu máli.

En það má ekki verða að allsherjarskýringu á samkeppnishæfni landsins.

Atvinnustefna Íslands til 2035 byggist sjálf á þeirri forsendu að stjórnvöld og hagaðilar hér á landi beri ríka ábyrgð á þeim skilyrðum sem ráða framleiðni og verðmætasköpun: innviðum, orku, menntun, rannsóknum, nýsköpun, stjórnsýslu, fjárfestingarumhverfi og innlendu regluverki.

Því mætti orða kjarnann svona:

Brussel ræður miklu um markaðinn sem íslensk fyrirtæki starfa á. Reykjavík ræður hins vegar enn miklu um hversu vel þau eru í stakk búin til að keppa á honum.

Það gerir spurninguna um EES raunar áhugaverðari, ekki einfaldari. Við mat á samkeppnishæfni Íslands þarf að greina á milli tveggja hluta: annars vegar þeirra skilyrða sem Ísland getur sjálft breytt og ber ábyrgð á, og hins vegar þeirra breytinga á evrópska markaðnum sem aðeins er hægt að hafa takmörkuð áhrif á utan stofnana ESB.

Sú aðgreining ætti að mínu mati síðan að leiða beint inn í núverandi lokakafla, „Nýja spurningin um EES“. Þá verður niðurstaða greinarinnar ekki sú að „Brussel ráði“, heldur miklu sterkari: EES veitir Íslandi aðgang að sameiginlegum markaði, en samkeppnishæfni verður til í samspili evrópskrar umgjarðar og innlendrar stefnumótunar. Vandinn verður fyrst sérstakur þegar ESB fer að tengja markaðsaðganginn við tæki — fjármögnun, iðnaðarstuðning eða forgangsreglur — sem EES-samningurinn tryggir Íslandi ekki sjálfkrafa aðgang að.