Evrópusambandið hefur á skömmum tíma breytt áherslum í efnahags- og atvinnustefnu sinni. Græn umskipti, stafræn þróun og nýjar kröfur til fyrirtækja eru enn á dagskrá, en eitt hugtak hefur færst hratt framar: samkeppnishæfni.

Ástæðurnar eru margar. Framleiðnivöxtur í Evrópu hefur verið veikari en í Bandaríkjunum, evrópsk tæknifyrirtæki hafa átt erfiðara með að vaxa, orkukostnaður hefur íþyngt hluta iðnaðarins og Evrópa er háð öðrum ríkjum um mikilvægt hráefni, tækni og stafræna innviði. Um leið fækkar fólki á vinnualdri.

Þessi greining fékk aukið pólitískt vægi með skýrslu Mario Draghi um samkeppnishæfni Evrópu í september 2024. Þar var meðal annars áætlað að árlega þyrfti 750–800 milljarða evra í viðbótarfjárfestingu til að ná markmiðum Evrópu á sviði stafrænna umbreytinga, loftslagsmála og öryggis.

Síðan hefur umræðan færst úr skýrslum yfir í stefnumótun og löggjöf. Framkvæmdastjórn ESB vill einfalda regluverk, dýpka innri markaðinn, styrkja iðnað, auðvelda fyrirtækjum að vaxa og hraða nýtingu nýrrar tækni.

Fyrir Ísland er þetta ekki fjarlæg stefnumótun í Brussel. Stór hluti þess regluverks sem snertir innri markaðinn getur einnig orðið hluti af EES-samningnum.

En þar kemur fram mikilvægur munur á EES-aðild og ESB-aðild. Spurningin er ekki aðeins hvaða reglur Ísland tekur upp, heldur einnig hvort íslensk fyrirtæki njóti sömu stöðu þegar ESB tengir fjárfestingar, styrki eða opinber innkaup sérstaklega við aðildarríki sambandsins.

Evrópa leitar leiða til að minnka samkeppnisbilið

Draghi-skýrslan var ekki fyrsta viðvörunin um samkeppnisstöðu Evrópu en hún varð áhrifamikil sameiginleg greining á vandanum.

Hluti hans snýst um framleiðni. Bandarískt hagkerfi hefur náð meiri framleiðniaukningu út úr stafrænu byltingunni en Evrópa og þar hafa orðið til fleiri alþjóðleg tæknifyrirtæki.

Annar hluti snýst um fjármagn. Sparnaður í Evrópu er mikill en fjármagnsmarkaðir eru sundurleitari í Bandaríkjunum. Það getur gert fyrirtækjum erfiðara fyrir að afla áhættufjármagns, vaxa yfir landamæri og ná þeirri stærð sem þarf til alþjóðlegrar samkeppni.

Síðan er stofnanalegur munur. Bandaríkin og Kína geta samhæft iðnaðar-, viðskipta-, fjármála- og öryggisstefnu innan eins ríkiskerfis. Evrópusambandið þarf að samræma sameiginlegar aðgerðir við valdheimildir og stefnu 27 aðildarríkja.

Framkvæmdastjórnin tók þessa greiningu upp í svonefndan samkeppnishæfnisáttavita (Competitiveness Compass) í janúar 2025. Þar voru þrjú meginverkefni sett í forgrunn: að minnka nýsköpunarbilið, tengja kolefnishlutleysi betur við samkeppnishæfni og draga úr hættulegri háðni Evrópu gagnvart öðrum ríkjum.

Samkeppnishæfni er þannig ekki aðeins orðin sérstakt stefnumál. Hún hefur í auknum mæli áhrif á hvernig annað regluverk ESB er mótað.

Einföldun – en ekki endilega afreglun

Skýrasta birtingarmynd stefnubreytingarinnar er áherslan á einfaldara regluverk.

Framkvæmdastjórnin hefur lagt fram svonefndan omnibus-pakka þar sem mörgum lagagerðum er breytt samtímis, meðal annars til að draga úr skýrslugjöf, samræma kröfur og einfalda framkvæmd.

Markmiðið er að lækka stjórnsýslukostnað fyrirtækja án þess að hverfa frá öllum þeim markmiðum sem reglunum var ætlað að ná.

Þarna skiptir máli að greina á milli einföldunar og afreglunar.

Einföldun getur falist í færri eyðublöðum, samræmdari skilum, skýrari reglum eða því að fyrirtæki þurfi aðeins einu sinni að afhenda sömu upplýsingar. Afreglun gengur lengra og felur í sér að efnislegar kröfur eru felldar niður eða dregið úr þeim.

Sama á við um svonefnda gullhúðun við innleiðingu ESB-reglna. Með hugtakinu er almennt átt við að ríki bæti innlendum kröfum ofan á þær sem leiða af ESB-reglum þannig að flækjustig eða kostnaður aukist.

Það þýðir þó ekki að allar innlendar reglur sem veita meiri vernd en ESB krefst séu óæskilegar.

Þetta skiptir sérstaklega máli í vinnurétti, neytendarétti, umhverfisrétti og jafnréttismálum. Margar tilskipanir ESB setja lágmarksviðmið og heimila ríkjum að tryggja ríkari réttindi. Sumar banna jafnframt að innleiðing þeirra sé notuð sem tilefni til að draga úr þeirri vernd sem fyrir er.

Spurningin er því ekki aðeins hversu margar reglurnar eru heldur hvort þær nái markmiði sínu með sem minnstum óþarfa kostnaði og flækjum.

Evrópskur iðnaður fær meira vægi

Önnur breyting er aukin áhersla á iðnaðarstefnu.

Með tillögu að Industrial Accelerator Act, sem framkvæmdastjórnin lagði fram í mars 2026, er stefnt að því að styrkja framleiðslu í Evrópu, hraða leyfisveitingum, örva kolefnisminni iðnað og draga úr háðni í mikilvægum virðiskeðjum.

Þetta snertir meðal annars stál, sement, ál, bílaiðnað og hreintækni.

Tillagan endurspeglar stærri breytingu. Opinbert fé, styrkir og innkaup eiga í auknum mæli að geta verið notuð til að skapa eftirspurn eftir framleiðslu sem styrkir evrópskar virðiskeðjur.

Þar rekast þó á tvö sjónarmið.

Annars vegar getur slík stefna aukið fjárfestingu, styrkt iðnað og dregið úr því að Evrópa sé háð ríkjum utan álfunnar um mikilvæga framleiðslu.

Hins vegar geta upprunakröfur og önnur forgangsviðmið dregið úr samkeppni og leitt til hærra verðs.

Þetta er ein af grundvallartogstreitunum í nýrri efnahagsstefnu ESB: hversu langt á að ganga í að verja evrópska framleiðslu án þess að veikja þá opnu samkeppni sem innri markaðurinn byggist á?

Þegar „Made in EU“ mætir EES

Fyrir Ísland kemur hér upp önnur spurning: Hvað merkir „evrópskt“ þegar landið er á innri markaðnum en ekki í ESB?

Tillagan að Industrial Accelerator Act (Iðnaðarhraðall) hefur EES-þýðingu. Það tryggir þó ekki sjálfkrafa að framleiðsla frá Íslandi, Noregi og Liechtenstein teljist jafngild framleiðslu innan ESB þegar reglur vísa sérstaklega til uppruna í sambandinu.

Í sameiginlegri umsögn í júlí 2026 lögðu EES/EFTA-ríkin þrjú því áherslu á að þegar vísað er til framleiðslu af „Union origin“ verði að tryggja jafna stöðu framleiðslu frá öllum ríkjum EES á innri markaðnum.

Íslenskt ál, hugbúnaður eða hreintækni getur uppfyllt allar almennar reglur innri markaðarins. Ef slík framleiðsla teldist engu að síður ekki „evrópsk“ þegar opinber innkaup eða stuðningskerfi eru annars vegar gæti myndast ný tegund samkeppnishindrunar innan EES.

Endanleg niðurstaða liggur ekki fyrir. Dæmið sýnir hins vegar mikilvægan eiginleika EES-samningsins: aðgangur að innri markaðnum og full aðild að allri efnahagsstefnu ESB eru ekki alltaf það sama.

Einn markaður – en enn 27 fyrirtækjaumhverfi

Annað vandamál sem ESB reynir að leysa er hversu erfitt fyrirtæki geta átt með að vaxa yfir landamæri þrátt fyrir sameiginlegan innri markað.

Fyrirtæki sem vilja starfa í mörgum ESB-ríkjum geta þurft að takast á við mismunandi reglur um félagarétt, skattlagningu, vinnumarkað, gjaldþrot og stjórnsýslu.

Hugmyndin um svonefnt 28. regluverk gengur út á að bjóða fyrirtækjum valfrjálsan sameiginlegan evrópskan ramma á tilteknum sviðum í stað þess að þau þurfi alltaf að byggja starfsemi sína á 27 mismunandi landskerfum.

Tillaga um EU Inc. er hluti af þessari þróun. Markmiðið er meðal annars að gera stofnun og rekstur fyrirtækja yfir landamæri einfaldari og stafrænan.

Ef slíkt sameiginlegt fyrirtækjaform verður að veruleika vaknar jafnframt sama spurning fyrir Ísland: yrði það sjálfkrafa hluti af EES eða aðeins aðgengilegt fyrirtækjum innan ESB?

Svarið ræðst af endanlegri löggjöf og mati á EES-þýðingu hennar.

Bandaríkin, Kína og Evrópa velja ekki sömu leið

Umræða um samkeppnishæfni Evrópu verður ekki skilin án samanburðar við Bandaríkin og Kína.

Bandaríkin hafa lagt mikla áherslu á forystu á sviði tækni, uppbyggingu gervigreindarinnviða, fjárfestingar og að draga úr reglum sem stjórnvöld telja geta hamlað nýsköpun.

Kína fylgir annarri leið þar sem öflug iðnaðarstefna á ábyrgð ríkisins fer saman við umfangsmikið reglu- og eftirlitskerfi á sviði gagna, netöryggis og gervigreindar.

Evrópusambandið hefur farið aðra leið. Innri markaðurinn byggist á sameiginlegum reglum um samkeppni, öryggi, neytendavernd og grundvallarréttindi, en á móti fá fyrirtæki aðgang að einum stærsta markaði heims.

Gagnrýnin sem Draghi-skýrslan og fleiri hafa sett fram er ekki sú að Evrópa eigi einfaldlega að hætta að setja reglur. Spurningin er hvort kostnaður, sundurleitni og hæg framkvæmd hafi sums staðar orðið það mikil að kerfið sjálft dragi úr fjárfestingu, nýsköpun og vexti.

Mótrökin skipta líka máli. Sameiginlegar reglur geta lækkað viðskiptakostnað þegar fyrirtæki þurfa aðeins að uppfylla eitt evrópskt regluverk í stað margra landskerfa. Reglur um neytendavernd, umhverfi, vinnumarkað og stafræna þjónustu hafa jafnframt markmið sem verða ekki metin eingöngu út frá kostnaði fyrirtækja.

Áskorunin er því að finna jafnvægið.

Hvað þýðir þetta fyrir íslensk fyrirtæki?

Fyrir Ísland birtast áhrif nýrrar samkeppnisstefnu ESB á að minnsta kosti þrjá vegu.

Í fyrsta lagi kemur hluti nýja regluverksins hingað í gegnum EES. Einfaldari eða samræmdari reglur á innri markaðnum geta því einnig lækkað kostnað íslenskra fyrirtækja.

Í öðru lagi getur orðið töf á því að breytingar nái til Íslands. ESB-reglur sem hafa EES-þýðingu þurfa að fara í gegnum EES-ferlið áður en þær verða hluti af samningnum. Fyrirtæki innan ESB og á Íslandi geta því tímabundið búið við ólíkt regluumhverfi.

Í þriðja lagi fellur ekki öll ný efnahagsstefna ESB undir EES. Styrkir, sameiginleg fjármögnun, skattamál, viðskiptastefna og ýmis iðnaðarpólitísk úrræði geta staðið utan eða aðeins að hluta innan EES-samstarfsins.

Þess vegna er ekki nóg að spyrja hvort tiltekin ESB-reglugerð verði tekin upp í EES. Einnig þarf að spyrja hvort íslensk fyrirtæki fái aðgang að þeim fjármunum, réttindum og tækifærum sem fylgja stefnunni.

Samkeppnishæfni Íslands verður þó ekki ákveðin í Brussel

Það væri jafnframt villandi að draga þá ályktun að framtíðarsamkeppnishæfni Íslands ráðist fyrst og fremst af ESB eða EES.

Í apríl 2026 birtu íslensk stjórnvöld atvinnustefnuna Vaxtarplan til 2035, ásamt aðgerðaáætlun. Markmiðið er meðal annars aukinn útflutningur og verðmætasköpun í atvinnugreinum með mikla framleiðni.

Áherslurnar eru meðal annars:

• sterkari innviðir,

• vísindi og nýsköpun,

• færni til framtíðar,

• einfaldara regluverk,

• og betri aðgangur að erlendum mörkuðum.

Flest þessara verkefna ráðast að verulegu leyti af ákvörðunum sem teknar eru á Íslandi.

EES-samningurinn getur opnað markað og tryggt sameiginlegar leikreglur. Hann byggir hins vegar ekki íslenskt raforkukerfi, styttir ekki sjálfkrafa leyfisferli, menntar ekki verkfræðinga og tæknifólk og tryggir ekki skilvirka opinbera stjórnsýslu.

Það eru íslensk verkefni.

Þessi aðgreining skiptir máli. ESB og EES móta ytra starfsumhverfi íslenskra fyrirtækja á stærsta útflutningsmarkaði landsins. Innlend stjórnvöld bera hins vegar áfram mikla ábyrgð á þeim þáttum sem ráða framleiðni og fjárfestingum hér heima.

Ísland glímir við sömu spurningu um einföldun regluverks

Þrátt fyrir þennan mun er athyglisvert hversu lík orðræðan er í Reykjavík og Brussel.

Ein fyrsta aðgerðin í íslenska Vaxtarplaninu er kerfisbundin einföldun regluverks fyrir íslenskt atvinnulíf. Þar er meðal annars lögð áhersla á að ekki sé gengið lengra við innleiðingu EES-reglna en nauðsyn krefur og að einfaldanir sem samþykktar eru innan ESB skili sér hratt inn í EES-samninginn og íslenskan rétt.

Það varpar jafnframt ljósi á mikilvægan þátt í umræðunni um „reglubyrði frá Brussel“.

Hluti reglna sem gilda um íslensk fyrirtæki á uppruna sinn í ESB en endanlegt regluumhverfi fyrirtækjanna ræðst einnig af því hvernig Ísland innleiðir reglurnar, hvaða innlendum kröfum er bætt við og hversu skilvirk framkvæmd stjórnsýslunnar er.

Ekki er því hægt að rekja allan stjórnsýslukostnað sem tengist EES-reglum sjálfkrafa til ESB.

Á sama hátt væri rangt að gera lítið úr því að sameiginlegt evrópskt regluverk getur verið umfangsmikið og kostnaðarsamt, sérstaklega fyrir lítil fyrirtæki og stjórnsýslu fámenns ríkis.

Báðir þættir skipta máli.

EES eða ESB: hvar liggur raunverulegi munurinn?

Ný samkeppnisstefna Evrópu varpar áhugaverðu ljósi á muninn á EES-aðild Íslands og fullri ESB-aðild.

Í gegnum EES fær Ísland aðgang að stórum hluta innri markaðarins. Íslensk fyrirtæki njóta fjórfrelsisins og stór hluti sameiginlegs regluverks gildir hér.

Ísland tekur hins vegar ekki þátt í allri efnahagsstefnu ESB. Sameiginleg fjármögnun, iðnaðarstefna, skattasamstarf, viðskiptastefna og ýmis ný stefnumótandi úrræði geta fallið utan EES eða krafist sérstakra lausna.

Ísland tekur heldur ekki þátt í lokaákvörðunum um löggjöf ESB. Íslensk stjórnvöld geta komið sjónarmiðum að á undirbúningsstigi en hafa hvorki fulltrúa á Evrópuþinginu né atkvæði í ráðherraráðinu þegar löggjöfin er samþykkt.

ESB-aðild myndi breyta þeirri stöðu. Ísland fengi beina þátttöku í stofnunum sambandsins en tæki jafnframt þátt í fleiri sameiginlegum stefnum og skuldbindingum en leiða af EES-samningnum.

Hvað vitum við – og hvað er enn óljóst?

Stefnubreytingin í Evrópu er raunveruleg. Samkeppnishæfni, einföldun, iðnaðaruppbygging og efnahagslegt öryggi hafa fengið meira vægi í stefnumótun ESB.

Það þýðir þó ekki að Evrópusambandið sé einfaldlega að hverfa frá grænum markmiðum, neytendavernd eða félagslegum réttindum. Stóra pólitíska verkefnið er fremur að reyna að samræma þessi markmið betur við fjárfestingu, nýsköpun og framleiðni.

Fyrir Ísland þarf síðan að greina á milli þriggja spurninga:

• Hvaða reglur koma hingað í gegnum EES?

• Hvaða réttindi, fjármögnun og iðnaðarpólitísku úrræði standa utan EES eða krefjast sérstakrar þátttöku?

• Og hvað þarf Ísland sjálft að gera óháð ESB til að bæta eigin samkeppnishæfni?

Þessi aðgreining skiptir meira máli eftir því sem efnahagsstefna ESB færist frá því að snúast fyrst og fremst um sameiginlegar markaðsreglur yfir í að snúast einnig um fjárfestingar, iðnaðarstefnu og efnahagslegt öryggi.

EES-samningurinn veitir Íslandi víðtækan aðgang að innri markaðnum. Hann tryggir ekki sjálfkrafa þátttöku í öllu sem Evrópusambandið byggir ofan á þann markað.

Þar gæti ein mikilvægasta spurningin um framtíð EES-samstarfsins legið: hvort Ísland geti áfram fengið nær fullan aðgang að sameiginlegum markaði á sama tíma og sífellt stærri hluti evrópskrar efnahagsstefnu snýst um meira en markaðinn sjálfan.