Þegar frumkvöðull á Íslandi sækir um styrk til að þróa nýja hugbúnaðarlausn, rafhlöðutækni eða líftæknivöru er ólíklegt að hann hugsi mikið um Brussel. Engu að síður á stór hluti þess fjármagns sem evrópskum og að nokkru leyti íslenskum rannsakendum og nýsköpunarfyrirtækjum stendur til boða rætur að rekja til fjárlaga, sjóða og regluverks Evrópusambandsins.

Þetta kerfi er nú til umfangsmikillar endurskoðunar. ESB hyggst samþætta betur rannsóknir, vöruþróun, iðnaðaruppbyggingu og fjármögnun fyrirtækja, þannig að færri verkefni falli niður í bilinu milli góðrar hugmyndar og markaðshæfrar framleiðslu.

Breytingarnar geta því haft bein áhrif á það hvernig næsta kynslóð evrópskra og íslenskra sprota- og vaxtarfyrirtækja fjármagnar starfsemi sína.

Evrópa á erfitt með að koma hugmyndum á markað

Upphafspunktur núverandi stefnumótunar er sú greining að nýsköpunar- og vaxtargeta Evrópu standist ekki lengur samanburð við Bandaríkin og Kína. Þessi niðurstaða var sett fram með hvað skýrustum hætti í skýrslu Mario Draghi, fyrrverandi forsætisráðherra Ítalíu og forseta Seðlabanka Evrópu, um samkeppnishæfni Evrópu frá september 2024.

Í Draghi-skýrslunni er bent á að vandinn felist ekki fyrst og fremst í skorti á hugmyndum, rannsóknum eða einkaleyfum. Veikleiki Evrópu komi fremur fram þegar nýsköpun á að leiða til markaðssetningar og vaxtar. Fyrirtæki sem vilja stækka rekstur sinn innan ESB þurfi að glíma við sundurleitan innri markað, ólíkar reglur eftir ríkjum og takmarkað aðgengi að áhættufjármagni.

Afleiðingin sé meðal annars sú að evrópsk fyrirtæki leiti fjármagns í Bandaríkjunum eða flytji þangað þegar þau komast á vaxtarstig.

Horizon Europe

Megináætlun ESB um fjármögnun rannsókna og nýsköpunar er Horizon Europe. Upphafleg fjárhagsáætlun hennar fyrir tímabilið 2021–2027 var 95,5 milljarðar evra, en eftir endurskoðun langtímafjárlaga ESB er leiðbeinandi fjárhæð nú talin um 93,5 milljarðar evra.

Áætlunin nær yfir allt frá grunnrannsóknum, meðal annars í gegnum Evrópska rannsóknarráðið (European Research Council, ERC), til samstarfsverkefna, tækniprófana og stuðnings við markaðsvæðingu nýrra lausna. Evrópska nýsköpunarráðið (European Innovation Council, EIC), sem er hluti Horizon Europe, veitir meðal annars styrki og hlutafjármögnun til nýsköpunarfyrirtækja sem byggja á áhættusamri en mögulega byltingarkenndri tækni.

Gagnrýni Draghi á núverandi fyrirkomulag er tvíþætt. Annars vegar sé fjármagni dreift yfir of mörg málefnasvið og áherslur. Hins vegar séu umsóknar- og stjórnsýsluferlar of flóknir, sérstaklega fyrir ung og smærri fyrirtæki sem hafa takmarkaða getu til að sinna umfangsmikilli umsýslu.

Draghi leggur því meðal annars til að næsta rannsóknaráætlun verði skýrari, markvissari og árangursmiðaðri, að umsóknarferlar verði hraðari og að Evrópska nýsköpunarráðið verði fært nær starfsháttum bandarískra stofnana sem fjármagna áhættusamar tæknirannsóknir. Þá leggur hann til stofnun sameiginlegs rannsóknar- og nýsköpunarsambands og gerð evrópskrar rannsóknar- og nýsköpunaráætlunar í samstarfi framkvæmdastjórnarinnar, aðildarríkjanna, vísindasamfélagsins og atvinnulífsins.

Framkvæmdastjórn ESB hefur nú lagt til að Horizon Europe verði áfram sjálfstæð áætlun á næsta fjárlagatímabili, 2028–2034, með 175 milljarða evra fjárheimild. Tillagan felur þannig í sér nær tvöföldun á fjármagni, auk áherslu á einfaldari og hraðvirkari ferla.

Samkeppnishæfnissjóður: frá rannsóknum til framleiðslu

Stærsta kerfisbreytingin sem nú er til meðferðar er tillaga framkvæmdastjórnarinnar um Evrópska samkeppnishæfnissjóðinn (European Competitiveness Fund, ECF). Sjóðnum er ætlað að tengja betur saman rannsóknir, tækniprófanir, fjárfestingar, uppbyggingu framleiðslu og markaðssetningu.

Gera þarf greinarmun á sjóðnum sjálfum og heildarumgjörðinni sem honum er ætlað að mynda með Horizon Europe. Samkvæmt tillögu framkvæmdastjórnarinnar yrðu 234 milljarðar evra lagðir í samkeppnishæfnissjóðinn og 175 milljarðar í Horizon Europe. Samanlagt yrði því varið 409 milljörðum evra til þessara tveggja meginstoða á tímabilinu 2028–2034. ishæfnissjóðurinn á að sameina fjármagn sem áður dreifðist á fjölda aðskilinna áætlana. Fjárfestingum verður skipt í fjóra meginflokka:

hreina umbreytingu og losunarlítinn iðnað,

heilbrigði, líftækni, landbúnað og lífhagkerfi,

stafræna forystu,

varnarmál, öryggi og geimstarfsemi.

Horizon Europe á eftir sem áður að fjármagna rannsóknir og nýsköpun, en samkeppnishæfnissjóðurinn að styðja frekar við framhaldið: prófanir, iðnvæðingu, framleiðslugetu og vöxt fyrirtækja. Markmiðið er að verkefni geti farið eftir samfelldari fjármögnunarleið frá rannsóknarhugmynd til markaðar.

Tillagan er enn í löggjafarferli. Ráðherraráð ESB samþykkti 16. júní 2026 hluta af samningsafstöðu sinni, meðal annars með aukinni áherslu á lítil og meðalstór fyrirtæki og sterkari aðkomu aðildarríkjanna að stjórn sjóðsins. Samningaviðræður við Evrópuþingið eru því næsta skref, en fjárhæðirnar ráðast jafnframt af heildarsamkomulagi um langtímafjárlög ESB. Stefnt er að pólitísku samkomulagi um fjárlögin fyrir árslok 2026, svo unnt verði að samþykkja nauðsynlega löggjöf árið 2027 og hefja nýtt fjárlagatímabil 1. janúar 2028. Agn til vaxtar: styrkir, ábyrgðir og áhættufé

Styrkir duga sjaldnast til að fjármagna alla leiðina frá fyrstu rannsókn til alþjóðlegrar markaðssóknar. Önnur megináskorun ESB er því að auka aðgengi fyrirtækja að lánsfé, hlutafé og áhættufjármagni.

Invest EU

InvestEU-áætlunin er eitt helsta fjárfestingartæki ESB á núverandi fjárlagatímabili. Hún byggist að verulegu leyti á ábyrgðum úr fjárlögum ESB sem gera Evrópska fjárfestingarbankanum, Evrópska fjárfestingarsjóðnum og öðrum fjármögnunaraðilum kleift að styðja áhættumeiri verkefni en ella.

Áætlunin tók við markmiðum nokkurra eldri fjármögnunartækja, þar á meðal Evrópska sjóðsins fyrir stefnumiðaðar fjárfestingar og InnovFin. Hún nær meðal annars til rannsókna, nýsköpunar og stafrænnar þróunar, sjálfbærra innviða og fjármögnunar lítilla og meðalstórra fyrirtækja. Evrópski fjárfestingarbankinn og Evrópski fjárfestingarsjóðurinn eru helstu framkvæmdaraðilar hennar. naðar- og fjárfestingasambandið

Í mars 2025 kynnti framkvæmdastjórnin stefnu um sparnaðar- og fjárfestingasamband (Savings and Investments Union). Hún byggir á fyrri vinnu við fjármagnsmarkaðssamband ESB en hefur víðtækara markmið: að beina stærri hluta sparnaðar evrópskra heimila og stofnanafjárfesta að atvinnulífi, nýsköpun og langtímafjárfestingum innan Evrópu.

Evrópsk heimili spara mikið í alþjóðlegum samanburði, en sparnaðurinn liggur að verulegu leyti á bankareikningum eða rennur í fjárfestingar utan ESB. Á sama tíma eiga evrópsk sprota- og vaxtarfyrirtæki erfiðara með að afla hlutafjár en sambærileg fyrirtæki í Bandaríkjunum.

Draghi telur að hagkerfi ESB þurfi 750–800 milljarða evra í viðbótarfjárfestingu á ári til að standa undir markmiðum sambandsins um stafræna þróun, orkuskipti, varnir og samkeppnishæfni.

EU Inc.

Framkvæmdastjórnin samþykkti í maí 2025 sérstaka stefnu um sprota- og vaxtarfyrirtæki. Markmið hennar er að bæta aðgang að fjármagni, rannsóknarinnviðum og hæfu starfsfólki og draga úr því að fyrirtæki flytji starfsemi sína frá Evrópu þegar þau komast á vaxtarstig. Í framhaldi af þeirri stefnu lagði framkvæmdastjórnin 18. mars 2026 fram tillögu að svokölluðu EU Inc.-regluverki. Tillagan er fyrsti áfanginn í hugmyndinni um „28. regluverkið“: valkvætt, samræmt regluverk sem bætist við landsrétt aðildarríkjanna.

Tillagan beinist fyrst og fremst að félagarétti. Hún gerir ráð fyrir nýju, samræmdu félagaformi sem fyrirtæki gætu stofnað með stafrænum hætti innan 48 klukkustunda og fyrir minna en 100 evrur. Reglurnar taka meðal annars til stofnunar, stjórnarhátta, fjármögnunar, hlutafjárbreytinga, slita og tiltekinna þátta gjaldþrotameðferðar.

Aðstoð: Ramminn utan um opinberan stuðning

Opinber fjármögnun nýsköpunar verður ekki skoðuð án tillits til reglna ESB um ríkisaðstoð. Reglurnar byggjast á því að stuðningur ríkisins við tiltekin fyrirtæki geti raskað samkeppni og viðskiptum á innri markaðnum. Ríkisaðstoð er því að meginreglu óheimil nema hún falli undir undanþágu eða hafi verið samþykkt samkvæmt nánari reglum.

Regluverkið bannar þó ekki opinberan stuðning við rannsóknir og nýsköpun. Þvert á móti heimila reglur ESB margvíslega styrki, ábyrgðir og fjárfestingar, meðal annars þegar markaðurinn veitir ekki nægilegt fjármagn vegna áhættu, langs þróunartíma eða þess samfélagslega ávinnings sem rannsóknir og nýsköpun skapa.

Bandaríkin og Kína hafa veitt umfangsmikinn opinberan stuðning við meðal annars hálfleiðara, rafhlöður, græna tækni og orkufrekan iðnað. Innan ESB hefur því verið þrýstingur á að rýmka reglurnar svo evrópsk fyrirtæki geti keppt á sambærilegum grundvelli.

Framkvæmdastjórnin samþykkti 25. júní 2025 nýjan ríkisaðstoðarramma vegna samningsins um hreinan iðnað. Ramminn gildir til ársloka 2030 og auðveldar ríkjum meðal annars að styðja við endurnýjanlega orku, kolefnislosun iðnaðar og framleiðslu hreinnar tækni. Ríkisaðstoðarreglur geta þó aukið ójafnvægi milli ríkja. Stærri aðildarríki hafa almennt meira fjárhagslegt svigrúm en þau smærri til að styrkja eigið atvinnulíf. Sameiginlegir sjóðir ESB, á borð við samkeppnishæfnissjóðinn, eiga því meðal annars að draga úr þeirri hættu að fjárhagsleg geta einstakra ríkja ráði því hvar ný iðnaðar- og tækniverkefni verða til.

Ísland: þátttakandi með takmarkað ákvörðunarvald

Ísland tekur fullan þátt í Horizon Europe á grundvelli EES-samningsins. Íslenskir rannsakendur, stofnanir og fyrirtæki geta því sótt um styrki og tekið þátt í fjölþjóðlegum rannsóknar- og nýsköpunarverkefnum með sambærilegum hætti og aðilar í aðildarríkjum ESB.

Staða Íslands er þó önnur þegar reglurnar og fjárhagsrammarnir eru mótaðir. Ísland á ekki fulltrúa með atkvæðisrétt í Evrópuþinginu eða ráðherraráði ESB, en það er þar sem endanlegar ákvarðanir um langtímafjárlögin og grunnreglur samstarfsáætlananna eru teknar.

Ekki er þó fyllilega rétt að lýsa Íslandi sem áhrifalausum viðtakanda. EES/EFTA-ríkin geta komið sjónarmiðum á framfæri á undirbúningsstigi, meðal annars með þátttöku sérfræðinga í vinnuhópum og nefndum framkvæmdastjórnarinnar og með sameiginlegum umsögnum EES/EFTA-ríkjanna. Áhrifin eru engu að síður takmarkaðri en áhrif aðildarríkja ESB, einkum eftir að formlegt löggjafarferli er hafið hjá Evrópuþinginu og ráðherraráðinu. Það skiptir máli við þá endurskipulagningu sem nú stendur yfir. Ef fjármagn er flutt úr áætlunum sem EES/EFTA-ríkin hafa tekið þátt í yfir í nýja sjóði eða einstaka sjóðshluta þarf sérstaklega að semja um þátttökuskilmála þeirra.

EES/EFTA-ríkin hafa þegar sent sameiginlegar umsagnir um bæði Horizon Europe 2028–2034 og stafræna hluta samkeppnishæfnissjóðsins. Þar leggja þau áherslu á fyrirsjáanleg og jafnræðisleg þátttökuskilyrði, fulla aðkomu að stjórnun þeirra sjóðshluta sem þau fjármagna og að evrópsk forgangsákvæði raski ekki samkeppni innan hins 30 ríkja innri markaðar EES. Tryggingarsjóður EES er annars eðlis.

Uppbyggingasjóður EES

Uppbyggingarsjóður EES er stundum nefndur í sömu umræðu og samstarfsáætlanir ESB, en um er að ræða annars konar fjármögnun.

Sjóðurinn byggist á 115.–117. gr. EES-samningsins og hefur það markmið að draga úr efnahagslegu og félagslegu misræmi innan Evrópska efnahagssvæðisins og efla samstarf milli EES/EFTA-ríkjanna og þeirra aðildarríkja ESB sem njóta framlaga. Hann er fjármagnaður af Íslandi, Liechtenstein og Noregi en er ekki gagnkvæm rannsóknaráætlun á borð við Horizon Europe.

Á tímabilinu 2021–2028 nema samanlögð framlög Uppbyggingarsjóðs EES og norska sjóðsins 3,268 milljörðum evra. Þar af nema framlögin í sjálfan Uppbyggingarsjóð EES 1,805 milljörðum evra. Norski sjóðurinn, sem Noregur fjármagnar eitt og sér, nemur 1,463 milljörðum evra. slands í Uppbyggingarsjóði EES hefur að undanförnu verið um 4,5%, en framlög ríkjanna þriggja skiptast á grundvelli efnahagslegrar stærðar þeirra.

Áætlað hefur verið að heildarframlag Íslands á tímabilinu geti numið tæpum 12 milljörðum króna, þótt endanleg fjárhæð ráðist meðal annars af gengisþróun, landsframleiðslu og nýtingu fjárheimilda. egnir jafnframt hlutverki sérstaks samstarfsaðila Íslands í ýmsum áætlunum sjóðsins, meðal annars á sviði rannsókna, nýsköpunar, orkumála og menningar. Þátttakan skapar íslenskum aðilum samstarfstækifæri, en felur ekki í sér að íslensk fyrirtæki sæki almennt beinan rekstrar- eða vaxtarstyrk úr sjóðnum með sama hætti og úr Horizon Europe. Aðstoðarreglurnar ná einnig til Íslands.