Hugsum okkur sömu pöntunina: fatnað að verðmæti 40 evrur frá kínverskri netverslun á borð við Shein eða Temu. Önnur sendingin fer til Reykjavíkur en hin til Kaupmannahafnar. Varan, seljandinn og upprunalandið eru þau sömu, en skattar, tollar og afgreiðsla ráðast af því inn á hvaða tollsvæði varan kemur.

Dæmið varpar ljósi á mikilvæg mörk EES-samstarfsins. Ísland tekur þátt í innri markaði Evrópu en stendur utan tollabandalags ESB. Sameiginleg tollastefna sambandsins gagnvart Kína og öðrum þriðju ríkjum nær því ekki sjálfkrafa til Íslands.

Eftirfarandi dæmi miðast við að vöruverðið sé 40 evrur án skatta, sendingarkostnaður sé enginn og aðeins einn vöruflokkur sé skráður í sendingunni.

Endanlegt verð ræðst meðal annars af sendingarkostnaði, tollflokkun vörunnar, því hvort gjöld séu greidd við kaup og gjaldskrá viðkomandi flutningsaðila.

Sendingin til Íslands

Allar vörur sem fluttar eru til Íslands þarf að tollafgreiða óháð verðmæti þeirra. Orðið tollskyld merkir þó ekki að eiginlegur tollur sé alltaf lagður á vöruna. Tollhlutfallið fer eftir tollflokkun hennar og getur verið 0%.

Tollar á fatnað og flestar aðrar iðnaðarvörur hafa verið felldir niður hér á landi. Af fatapöntuninni í dæminu greiðist því almennt ekki tollur, en 24% virðisaukaskattur leggst á tollverðið, það er vöruverð að viðbættum flutnings- og tryggingarkostnaði. Flutningsaðili eða tollmiðlari getur jafnframt innheimt sérstakt gjald fyrir tollafgreiðslu eða aðra þjónustu.

Sumar netverslanir sýna verð með skatti eða bjóða kaupanda að greiða áætluð aðflutningsgjöld fyrirfram. Þá skiptir máli að upplýsingar um greiðsluna berist rétt með sendingunni. Ef gögnin eru ófullnægjandi getur viðtakandi þurft að greiða íslensk aðflutningsgjöld við afhendingu og leita síðan leiðréttingar eða endurgreiðslu hjá seljanda eða flutningsaðila.

Sendingin til Kaupmannahafnar

Í Danmörku greiðist 25% virðisaukaskattur af öllum vörum sem keyptar eru utan ESB. Virðisaukaskatturinn reiknast af vöruverði, flutningskostnaði, tolli og öðrum gjöldum.

Netverslanir sem nota innflutningskerfi ESB fyrir virðisaukaskatt, svonefnt IOSS-kerfi, geta innheimt danskan virðisaukaskatt þegar kaupin fara fram. Varan er þá undanþegin virðisaukaskatti við komuna til ESB, enda hefur skatturinn þegar verið innheimtur við söluna.

Frá 1. júlí 2026 bættist hins vegar við tímabundinn tollur að fjárhæð þriggja evra. Tollurinn leggst á hvern vörulið í tollskýrslu fyrir sendingar að verðmæti allt að 150 evrum. Tvær sams konar flíkur í sama vörulið bera því eitt þriggja evra gjald, en flíkur sem falla undir mismunandi tollskrárnúmer geta borið fleiri en eitt slíkt gjald.

Ábyrgð á greiðslu tollsins hvílir fyrst og fremst á þeim aðila sem leggur fram tollskýrsluna, svo sem netversluninni, seljandanum, flutningsaðilanum eða umboðsaðila. Í framkvæmd getur kostnaðurinn engu að síður komið fram í söluverði, við greiðslu eða við afhendingu.

Af hverju var gjaldinu komið á?

Árið 2024 bárust um 4,6 milljarðar lágvirðissendinga inn á markað ESB, eða um 12 milljónir sendinga á dag. Fjöldinn var tvöfalt meiri en árið áður og þrefalt meiri en árið 2022. Langstærstur hluti sendinganna kom frá Kína.

Framkvæmdastjórn ESB birti í febrúar 2025 orðsendingu um heildstæðar aðgerðir til að stuðla að öruggum og sjálfbærum netviðskiptum (A Comprehensive EU Toolbox for Safe and Sustainable E-commerce). Meðal meginaðgerða eru endurbætur á tollabandalagi ESB, aukið og samræmt eftirlit toll-, markaðseftirlits- og neytendayfirvalda þvert á landamæri, markvissari framkvæmd laga um stafræna þjónustu og laga um stafræna markaði og aukin nýting stafrænna lausna við eftirlit, meðal annars stafrænna vöruvegabréfa og gervigreindar til að greina vörur sem kunna að uppfylla ekki kröfur ESB.

Í mars 2026 samþykktu ráðið og Evrópuþingið stefnumótun um endurskoðað tollakerfi bandalagsins. Hún byggðist meðal annars á endurskoðun tollakerfisins, samstilltu eftirliti toll- og markaðseftirlitsyfirvalda, virkari framkvæmd neytenda- og vöruöryggisreglna og aukinni notkun stafrænna lausna á borð við stafrænt vöruvegabréf.

Markmiðið er ekki aðeins að afla tekna heldur er einnig vísað til hættu á óöruggum eða ólögmætum vörum, rangri verðtilgreiningu, svikum, umhverfisáhrifum og samkeppnishalla gagnvart fyrirtækjum sem starfa innan ESB og bera þar fulla ábyrgð á vörunum.

Þriggja evra tollurinn er bráðabirgðalausn

Þriggja evra tollurinn á að gilda frá 1. júlí 2026 til 1. júlí 2028. Hann er millibilsúrræði þar til nýr sameiginlegur gagnagrunnur tollayfirvalda ESB verður tekinn í notkun fyrir netverslun.

Ákvörðun um að afnema almennt tollfrelsi sendinga undir 150 evrum hefur þegar verið tekin. Þegar framtíðarkerfið tekur við eiga venjuleg tollhlutföll einstakra vörutegunda að gilda frá fyrstu evru, í stað hins fasta þriggja evra gjalds. Þá hefur einnig verið samið um sérstakt afgreiðslugjald vegna lágvirðissendinga, þótt fjárhæð þess og nánari framkvæmd hafi ekki legið endanlega fyrir þegar þetta er skrifað.

Hér skilja leiðir Íslands og ESB

Ísland tekur þátt í innri markaði Evrópu á grundvelli EES-samningsins. Tollabandalag ESB er hins vegar ekki hluti af samningnum. Tollamörk og tollafgreiðsla eru því áfram til staðar milli Íslands og ESB og Ísland ákveður sjálft hvaða tollar gilda gagnvart ríkjum utan EES.

Af því leiðir að þriggja evra tollur ESB nær ekki til sendinga frá Kína til Íslands. Sama gildir um framtíðarfyrirkomulag ESB vegna 150 evra sendinga. Íslensk stjórnvöld eru hvorki skuldbundin til að taka þessar reglur upp né útilokuð frá því að koma á sambærilegu fyrirkomulagi með íslenskri löggjöf.

Sjálfstæðið er þó afmarkað. Það tekur fyrst og fremst til tolla og tollframkvæmdar gagnvart þriðju ríkjum. Sameiginlegar EES-reglur um meðal annars vöruöryggi, neytendavernd og markaðseftirlit geta eftir sem áður gilt um vörur sem boðnar eru neytendum hér á landi.

Þetta er því skýrt dæmi um svið þar sem staða Íslands utan ESB felur í sér raunverulegt svigrúm til sjálfstæðrar stefnumótunar.

Deilan sem Ísland þarf að leysa

Erlend netverslun Íslendinga nam 34,5 milljörðum króna árið 2025 og jókst um 15% frá fyrra ári. Rannsóknasetur verslunarinnar taldi jafnframt engin merki um að vöxturinn hefði náð hámarki.

Innlend verslun bendir á að fyrirtæki hér á landi þurfi að standa undir kostnaði við skatta, neytendaábyrgð, vörueftirlit, skilakerfi, rekjanleika og aðrar reglubundnar skyldur. Erlendar netverslanir sem senda einstakar vörur beint til neytenda geta hins vegar verið erfiðari viðfangs fyrir eftirlitsyfirvöld, jafnvel þótt vörurnar eigi formlega að uppfylla sömu öryggis- og gæðakröfur.

Á móti kemur að neytendur njóta oft lægra verðs, meira úrvals og greiðs aðgangs að vörum sem ekki eru seldar hér á landi.

Togstreitan snýst því ekki aðeins um vernd innlendrar verslunar gegn erlendum keppinautum. Hún snýst einnig um vöruöryggi, skilvirkt eftirlit, kostnað við tollafgreiðslu og rétt neytenda til að njóta ávinnings alþjóðlegrar samkeppni.

ESB hefur nú valið að herða reglurnar. Ísland stendur frammi fyrir eigin vali: að halda núverandi fyrirkomulagi, taka upp sambærileg gjöld eða leita annarra leiða til að jafna samkeppnisstöðu og styrkja eftirlit.

Í þessu tilviki verður niðurstaðan ekki ákveðin í Brussel heldur í Reykjavík.