Smjör er einföld vara. Rjómi, strokkaður þar til hann þykknar. Bændur hafa framleitt það með svipuðum hætti um aldir. Samt getur verðið á 250 gramma smjörstykki verið meira en tvöfalt hærra í einu Evrópulandi en öðru.

Þegar verðmunurinn á kaffibolla snýst að hluta um stærð markaðarins er verð á smjöri fyrst og fremst saga um hvernig samfélög velja að skipuleggja landbúnað sinn.

Fylgst með smjörinu

Danskt kúabú framleiðir mjólk. Hluti hennar verður að osti, hluti að jógúrt og hluti að smjöri. Bóndinn starfar innan sameiginlegrar landbúnaðarstefnu Evrópusambandsins, sem er eitt umfangsmesta stuðningskerfi heims fyrir landbúnað.

Landbúnaðarstefnan veitir bændum meðal annars beinar greiðslur, stuðning við byggðaþróun og fjármögnun ýmissa umhverfis- og gæðaverkefna. Sögulega hefur stefnan einnig gripið inn í markaði þegar verð hafa fallið verulega eða offramleiðsla myndast. Markmiðið er að draga úr sveiflum, tryggja matvælaframleiðslu og stuðla að stöðugum rekstrarskilyrðum fyrir bændur.

Þetta þýðir að danskir og slóvakískir framleiðendur starfa innan kerfis þar sem hluti áhættunnar er sameiginlega borinn af samfélaginu. Samhliða því njóta þeir aðgangs að innri markaði Evrópusambandsins þar sem hundruð milljóna neytenda og framleiðenda mynda einn samfelldan markað.

Á Íslandi er stuðningur við landbúnað skipulagður með öðrum hætti. Íslenskir bændur njóta bæði opinbers stuðnings og verndar í formi tolla og annarra innflutningshindrana á ýmsar landbúnaðarvörur. Markmiðið er hið sama og innan Evrópusambandsins: að tryggja innlenda framleiðslu, byggðafestu og matvælaöryggi.

Munurinn liggur fyrst og fremst í umfangi markaðarins og fyrirkomulagi samkeppninnar. Íslenskur mjólkuriðnaður framleiðir fyrir um 370.000 manna markað, en framleiðendur innan Evrópusambandsins starfa á markaði sem telur hundruð milljóna neytenda.

innflutningsvernd

Innflutningsvernd dregur úr samkeppni frá erlendum framleiðendum. Það er meðvituð pólitísk ákvörðun íslenskra stjórnvalda sem þjónar ákveðnum markmiðum, en hún hefur einnig áhrif á verðmyndun. Þegar færri framleiðendur keppa um markaðinn verður samkeppnisþrýstingurinn minni.

Innan Evrópusambandsins ríkir önnur staða. Þar getur slóvakísk stórmarkaðakeðja keypt danskt, írskt, franskt eða þýskt smjör án tollamúra innan sambandsins. Framleiðendur alls staðar að úr Evrópu keppa um sama hilluplássið.

Sú samkeppni, ásamt stærðarhagkvæmni og sameiginlegum stuðningskerfum, stuðlar að því að halda verði niðri fyrir neytendur.

Ísland flytur stundum inn smjör þegar innlend framleiðsla nægir ekki til að mæta eftirspurn.

Almenna reglan er þó sú að markaðurinn er verndaður með það að markmiði að styðja innlenda framleiðslu. Sú vernd hefur ávinning fyrir framleiðendur og byggðir, en hún felur jafnframt í sér kostnað fyrir neytendur.

Það sem má lesa úr þessu

Landbúnaðarstyrkir og viðskiptavernd eru ólík verkfæri sem þjóna að mörgu leyti svipuðum markmiðum. Hvort tveggja er ætlað að tryggja að landbúnaður haldist starfandi þrátt fyrir sveiflur á alþjóðlegum mörkuðum.

Evrópusambandið byggir að verulegu leyti á sameiginlegum stuðningi sem fjármagnaður er úr sameiginlegum sjóðum, samhliða opnum innri markaði þar sem framleiðendur keppa sín á milli. Ísland byggir á blöndu af opinberum stuðningi og innflutningsvernd á afmörkuðum innanlandsmarkaði.

Hvor leiðin er betri er pólitísk spurning

En verðmunurinn á smjörstykkinu sýnir að skipulag landbúnaðar, viðskiptastefna og markaðsaðgangur hafa raunveruleg áhrif á það sem neytendur greiða við kassann.

Næst þegar þú tekur utan af smjörstykki í Reykjavík ertu því ekki aðeins að horfa á mjólkurvöru. Þú ert líka að sjá afrakstur ákveðinna pólitískra ákvarðana um hvernig íslenskur landbúnaður skuli skipulagður og fjármagnaður.