Hvar sem askja af parasetamóli er opnuð í Evrópu má finna nánast sömu vöruna: hvíta töflu með 500 milligrömmum af virku efni, framleidda samkvæmt sömu stöðlum og með sömu ströngu öryggiskröfum. Það skiptir engu máli hvort hún er keypt í Reykjavík, Kaupmannahöfn eða Bratislava – taflan virkar á nákvæmlega sama hátt. 

En hvers vegna er verðið þá nær fimm sinnum hærra á Íslandi en í Slóvakíu? 

Fylgst með töflunni 

Virka efnið í parasetamóli er framleitt í stórum efnaverksmiðjum, aðallega á Indlandi og í Kína, og þaðan skipað í lausu máli til lyfjaframleiðenda víðs vegar um Evrópu. Fyrirtæki í Þýskalandi eða Póllandi kaupa þetta hráefni, pressar það í töflur, innsiglar í þynnupakkningar, prentar fylgiseðla á viðeigandi tungumálum og sendir öskjurnar til dreifingaraðila um alla álfuna. 

Fyrir lyfjabúð í Bratislava eða Kaupmannahöfn lýkur ferðalaginu þar. Varan fer um samþætt dreifingarnet ESB  á grundvelli sama regluverks og á einum sameiginlegum 450 milljóna manna markaði. Framleiðandi sem hefur söluleyfi í Þýskalandi fær sjálfkrafa leyfi til sölu í Portúgal, Finnlandi og Ungverjalandi. Því er engin þörf á sérstakri umsókn, sértæku eftirliti eða landamæraeftirliti þar sem varan fer á milli landa. Dreifingarkostnaður er lágur vegna þess að magnið er mikið og flutningsgetu og aðfangakeðjum er deilt. 

Ísland sker sig úr 

Ísland sker sig hins vegar úr. Landið á ekki aðild að innri markaði ESB fyrir lyf með sama hætti og aðildarríkin. Lyfjastofnun Evrópu (EMA) veitir markaðsleyfi fyrir lyf í aðildarríkjum ESB. Ísland tekur, sem EES-ríki, virkan þátt í stórum hluta þess kerfis en er eftir sem áður sérstakur markaður með aðeins um 370.000 íbúa. 

Innflytjendur flytja inn vörur í mun minna magni, sem leiðir til hærri einingarkostnaðar. Pakkningar verða að uppfylla íslenskar kröfur og fylgiseðlar verða að vera á íslensku. Gjaldeyrisáhætta er annar þáttur sem dreifingaraðilar reikna inn í verðið vegna sveiflna á krónunni. Þá bera innlendar lyfjabúðir, sem þjóna fámennum íbúafjölda í strjálbýlu landi, hærri rekstrarkostnað en fyriritæki í sömu grein á þéttbýlum mörkuðum í Evrópu. 

Enginn þessara þátta er afgerandi einn og sér. Samanlagðir valda þeir hins vegar verðmismuninum á hvítu lyfjaformi, sem kostar annaðhvort 1,20 € eða 5,80 €. 

Hvers vegna lyf eru sérstakt tilvik 

Verðlagning flestra vara ræðst af markaðsöflunum, þ.e. framboði, eftirspurn og samkeppni. Lyf eru öðruvísi. Stjórnvöld ákveða með opinberum reglum hvað má selja, á hvaða verði og undir hvaða skilyrðum. Mörg ESB-ríki starfrækja innlent verðlagningarkerfi þar sem samið er milliliðalaust við framleiðendur og stærð markaðarins nýtt sem vogarafl.

Danmörk beitir þessari aðferð og Slóvakía sömuleiðis.  

Verð flestra vara á markaði ræðst af samspili framboðs, eftirspurnar og samkeppni

Lyf eru hins vegar ekki hefðbundin markaðsvara. Stjórnvöld setja ítarlegar reglur um hvaða lyf má markaðssetja, með hvaða skilyrðum og oft einnig á hvaða verði þau eru seld eða endurgreidd. Í mörgum Evrópulöndum fara fram miðlægar verð- og endurgreiðsluviðræður þar sem opinberir aðilar semja beint við lyfjaframleiðendur og nýta stærð markaðarins sem samningsafl. Danmörk er eitt dæmi um slíkt fyrirkomulag og hið sama á við um fjölda annarra Evrópuríkja, þar á meðal Slóvakíu. 

Samræmd markaðsleyfisveiting innan Evrópusambandsins breytir jafnframt samningsumhverfinu. Þegar lyf hefur fengið markaðsleyfi samkvæmt sameiginlegu evrópsku kerfi er framleiðandinn í reynd að eiga við einn samþættan innri markað með um 450 milljónir íbúa. Sú staðreynd styrkir stöðu opinberra kaupenda og greiðenda þegar kemur að viðræðum um verð og markaðsaðgangi. 

Ísland stendur hins vegar eitt að samningaborðinu. Hér búa um 370 þúsund manns og markaðurinn er lítill í alþjóðlegum samanburði. Samningsafl íslenskra stjórnvalda gagnvart alþjóðlegum lyfjafyrirtækjum er því óhjákvæmilega takmarkaðra en hjá stærri ríkjum eða ríkjahópum sem geta byggt á mun stærri markaði og meiri kaupmætti. 

Það sem má lesa úr þessu 

Verðmunurinn á parasetamóli snýst í raun ekki um töfluna sjálfa. Hann snýst um regluverkið, hver samþykkir hvað, fyrir hvern og á hvaða markaði, og um stærðarhagkvæmni. Stærri og samþættari markaðir fá betri kjör frá framleiðendum og bera lægri dreifingarkostnað. Þeir minni og einangraðri borga meira fyrir sömu vöru. 

Næst þegar þú borgar 850 krónur fyrir eitthvað sem þú gætir keypt á eina evru í Bratislava, þá ertu ekki að borga fyrir betri töflu. Þú ert að borga kostnaðinn sem fylgir smæðinni.