Þú sest niður á kaffihúsi í Reykjavík og pantar espresso. Bollinn kostar 900 krónur.

Í Bratislava getur sambærilegur bolli kostað aðeins brot af þeirri fjárhæð. Kaffibaunirnar eiga þó líklega uppruna á sömu kaffiræktarsvæðum heimsins og kaffið er bruggað með sambærilegri tækni.

Af hverju verður lokaverðið þá svona ólíkt?

Það væri freistandi að líta á muninn sem dæmi um verðmun milli Íslands utan Evrópusambandsins og ríkis innan þess. En Espresso er fyrst og fremst staðbundin þjónusta. Verðið ræðst ekki aðeins af því hvað kaffibaunin kostar heldur einnig af launum, húsnæði, rekstri, samkeppni og því verði sem kaffihúsið telur að markaðurinn beri.

Þess vegna segir kaffibollinn meira um ólíkar efnahagsaðstæður borganna þriggja en um ESB-aðild eina og sér.

Kaffibaunin er aðeins byrjunin.

Kaffi er hvorki ræktað á Íslandi, í Danmörku né Slóvakíu. Baunirnar koma frá kaffiframleiðsluríkjum utan Evrópu og eru síðan brenndar, pakkaðar og dreift til kaffihúsa og verslana.

Þar getur stærð markaðarins skipt máli.

Stórir innflytjendur og kaffibrennslur sem þjóna milljónum neytenda geta keypt meira magn og dreift kostnaði við birgðahald, flutninga og dreifingu á fleiri seldar einingar. Íslenskur markaður er miklu minni og þarf jafnframt að flytja vörurnar yfir hafið.

Það getur aukið kostnað.

En þegar espresso er seldur á kaffihúsi er baunin aðeins einn hluti þess sem viðskiptavinurinn er að kaupa.

Það sem raunverulega er í verðinu

Kaffihúsið þarf að greiða fyrir húsnæði, starfsfólk, rafmagn, búnað, viðhald, greiðslumiðlun, þrif og fjölmarga aðra rekstrarliði.

Espresso er því ekki sambærilegur við poka af kaffi í stórmarkaði. Hann er þjónusta sem verður að framleiða á staðnum.

Launakostnaður og húsnæðiskostnaður geta því haft meiri áhrif á endanlegt verð en flutningskostnaður kaffibaunarinnar. Það hjálpar jafnframt að skýra hvers vegna verð getur verið mjög ólíkt milli tveggja borga þótt kaffihúsin kaupi sambærilegt hráefni á alþjóðlegum markaði.

Danmörk er sérstaklega gagnleg í samanburðinum. Þar eru laun og almennt kostnaðarstig einnig há, þótt markaðurinn sé stærri en sá íslenski. Slóvakía býr hins vegar við mun lægra launa- og kostnaðarstig.

Verðmunurinn Reykjavík–Bratislava er því að hluta verðmunur á staðbundinni þjónustu, ekki aðeins verðmunur á kaffi.

Samkeppnin og það sem markaðurinn ber

Kostnaður segir heldur ekki alla söguna.

Kaffihús verðleggja þjónustu sína á markaði. Fjöldi keppinauta, staðsetning, ferðamennska, vörumerki, þjónustustig og kaupmáttur viðskiptavina geta haft áhrif á það verð sem fyrirtæki setur.

Tveir espresso-bollar sem kosta jafnmikið í framleiðslu þurfa því ekki að seljast á sama verði.

Þetta er mikilvægt í verðkönnun. Hærra verð þarf ekki alltaf að þýða að einmitt jafn mikill kostnaður liggi að baki. Hluti verðmunarins getur einnig stafað af mismunandi samkeppnisaðstæðum og verðlagningu fyrirtækjanna.

Verðtafla ein getur ekki greint þar á milli.

Hvað hefur EES með kaffibollann að gera?

Ísland stendur ekki utan evrópska innri markaðarins.

Í gegnum EES-samninginn tekur Ísland þátt í innri markaði ESB ásamt Noregi og Liechtenstein. Reglur um frjálsa för vara, þjónustu, fólks og fjármagns og stór hluti sameiginlegs samkeppnis- og neytendaréttar gilda því þegar hér.

En EES-samningurinn er ekki tollabandalag. Ísland hefur sitt eigið tollsvæði og eigin viðskiptastefnu, en ESB-ríkin deila sameiginlegu tollsvæði og sameiginlegri viðskiptastefnu gagnvart ríkjum utan sambandsins.

Fyrir vörur sem koma frá þriðju ríkjum getur þetta haft áhrif á aðfangakeðjur og tollmeðferð.

En í tilviki eins espresso-bolla er varasamt að gera of mikið úr þessum þætti. Endanlegi verðmiðinn inniheldur svo mikla staðbundna þjónustu að ekki er hægt að álykta af honum hversu stór hluti verðmunarins stafar af tollafyrirkomulagi eða stöðu Íslands utan tollabandalagsins.

Krónan kemur inn í dæmið

Kaffibaunir, kaffivélar og fjölmörg önnur aðföng kaffihúss eru keypt erlendis. Gengi krónunnar getur því haft áhrif á kostnað þeirra í íslenskum krónum.

Veikist krónan hækkar verð erlendra aðfanga í krónum, að öðru óbreyttu. Fyrirtæki geta jafnframt þurft að taka mið af gengisáhættu þegar þau gera áætlanir um verð og rekstur.

Slóvakía notar evru.

Danmörk notar eigin krónu en hefur frá 1999 tekið þátt í ERM II og heldur gengi hennar mjög stöðugu gagnvart evrunni.

Ísland rekur hins vegar sjálfstætt gjaldmiðilskerfi með fljótandi krónu.

Þessi munur getur haft áhrif á rekstrarumhverfi fyrirtækja sem kaupa mikið af aðföngum erlendis en hann skýrir ekki einn og sér hvort espresso kostar 500, 700 eða 900 krónur.

Hvað skýrir þá verðmuninn?

Verð á espresso getur meðal annars mótast af:

• launum og öðrum starfsmannakostnaði,

• húsaleigu og staðsetningu,

• innkaupsverði kaffibauna,

• flutnings- og dreifingarkostnaði,

• stærð markaðarins,

• verði á búnaði og öðrum innfluttum aðföngum,

• gengi krónunnar,

• skattlagningu,

• samkeppni milli kaffihúsa,

• og því verði sem viðskiptavinir eru tilbúnir að greiða.

Það er því engin ein sannfærandi skýring á verðmuninum milli Reykjavíkur, Kaupmannahafnar og Bratislava.

Og verðkönnunin ein getur ekki sagt hversu stóran hluta hver þessara þátta skýrir.

Hverju myndi ESB-aðild breyta?

Gangi Ísland í ESB yrði Ísland hluti af tollabandalagi sambandsins og sameiginlegri viðskiptastefnu þess. Núverandi tollamörk milli Íslands og ESB hyrfu og Ísland tæki upp sameiginlega ytri tollskrá ESB gagnvart þriðju ríkjum. EES-samningurinn nær ekki til þessara þátta í dag.

Það gæti einfaldað ákveðnar aðfangakeðjur fyrir fyrirtæki sem kaupa vörur í gegnum evrópska birgja og dreifingarmiðstöðvar.

En hversu mikið slíkt myndi hafa áhrif á verð á einum espresso er allt önnur spurning.

Aðild myndi heldur ekki sjálfkrafa færa Ísland yfir í evru. Gjaldmiðilsáhrifin sem rædd eru hér myndu því ekki hverfa við inngöngu í ESB eina saman.

Hverju myndi aðild ekki breyta?

ESB-aðild myndi ekki sjálfkrafa:

• lækka íslensk laun,

• lækka húsaleigu kaffihúsa í miðborg Reykjavíkur,

• stækka íslenska neytendamarkaðinn,

• lækka kostnað við að flytja vörur yfir Atlantshafið,

• fjölga kaffihúsum eða auka samkeppni,

• ákveða álagningu þeirra,

• eða tryggja að espresso í Reykjavík kostaði það sama og í Bratislava.

Og svo lengi sem Ísland héldi krónunni yrði gengisáhætta gagnvart evrunni og öðrum gjaldmiðlum áfram til staðar.

Það sem kaffibollinn segir okkur

Kaffibollinn er því gott dæmi um takmörk ESB-skýringarinnar.

Ísland er þegar hluti af innri markaði EES. ESB-aðild myndi vissulega færa landið inn í tollabandalagið og sameiginlega viðskiptastefnu sambandsins, og síðar gætu komið til grundvallarbreytingar á gjaldmiðilsumhverfinu.

En espresso er fyrst og fremst þjónusta sem er framleidd í Reykjavík.

Stærsti hluti þess sem viðskiptavinurinn greiðir verður til þar: í vinnunni sem fer í að reka kaffihúsið, húsnæðinu, rekstrinum, samkeppninni og þeirri verðlagningu sem íslenski markaðurinn ber.

Munurinn á kaffibolla í Reykjavík og Bratislava segir því ekki hvað það kostar að standa utan ESB. Hann segir fyrst og fremst hvað það kostar að reka og kaupa staðbundna þjónustu í tveimur mjög ólíkum hagkerfum og gefur síðan tilefni til að spyrja hvaða hluti þess munar tengist þeim evrópska ramma sem löndin hafa valið sér.