Þú sest niður á kaffihúsi í Reykjavík og pantar espresso. Verðið er 900 krónur.

Nokkrum vikum áður varstu í Bratislövu í landinu Slóvakíu sem er eitt aðildarríkja ESB. Þar kostaði sambærilegur bolli um 200 krónur. Kaffið kom úr sömu heimshlutum, var bruggað í sambærilegri vél og borið fram í nákvæmlega sama tilgangi: að gefa þér koffínskammt fyrir daginn.

Af hverju er verðið þá fjórum til fimm sinnum hærra á Íslandi?

Þetta kann að virðast lítilvæg spurning. En í raun segir hún meira um stöðu Íslands í alþjóðlegu hagkerfi en margar hagfræðiskýrslur.

Þegar við skoðum kaffibolla sjáum við í smækkaðri mynd hvernig markaðsstærð, landafræði, samkeppni og gjaldmiðlar hafa áhrif á verðlag. Það eru sömu kraftar og hafa áhrif á verð á matvöru, lyfjum, raftækjum, fatnaði og hundruðum annarra vara sem við kaupum á hverjum degi.

Ferðalag kaffibaunarinnar

Kaffi er ekki framleitt á Íslandi. Það er heldur ekki framleitt í Danmörku eða Slóvakíu.

Baunirnar koma frá sömu svæðum heimsins – Brasilíu, Kólumbíu, Eþíópíu, Víetnam og Mið-Ameríku. Þaðan fara þær til Evrópu þar sem þær eru brenndar, pakkaðar og dreift áfram.

En leiðin frá kaffiplantekru til neytanda er ekki sú sama fyrir öll lönd.

Kaffihús í Bratislövu kaupir inn á markaði sem nær yfir hundruð milljóna neytenda. Flutningskerfið er samfellt, samkeppnin mikil og magn viðskiptanna gríðarlegt. Kostnaður dreifist á milljónir viðskiptavina.

Ísland stendur allt öðruvísi að vígi.

Hér búa innan við 400 þúsund manns á eyju í Norður-Atlantshafi. Allt kaffið þarf að flytja inn yfir haf. Magn innflutnings er lítið í samanburði við það sem þekkist á meginlandi Evrópu og kostnaður dreifist því á færri neytendur.

Það sem er hagkvæmt fyrir markað með hundruð milljóna manna verður einfaldlega dýrara þegar sami kostnaður þarf að bera sig á markaði með nokkur hundruð þúsund íbúa.

Ekki bara kaffið – heldur allt í kringum það

Raunverulega er kaffibaunin aðeins lítill hluti af því sem við borgum fyrir espresso.

Við erum líka að greiða fyrir húsnæðið, rafmagnið, kaffivélina og vinnuna sem þarf til að reka kaffihúsið.

Íslensk laun eru meðal þeirra hæstu í Evrópu. Húsaleiga atvinnuhúsnæðis í miðborg Reykjavíkur er há. Rekstrarkostnaður er almennt mikill.

Þetta eru ekki endilega gallar. Há laun þýða að fólk hefur meiri tekjur. En þau hafa líka áhrif á verðlag.

Þegar allir liðirnir leggjast saman verður hver kaffibolli dýrari.

Danmörk stendur einhvers staðar mitt á milli. Þar eru laun há en markaðurinn stærri og tengingin við Evrópu nánari. Slóvakía nýtur hins vegar bæði lægri rekstrarkostnaðar og þeirra stærðarhagkvæmni sem fylgir því að vera hluti af samfelldum innri markaði Evrópu.

Gjaldmiðillinn sem fylgir með í bollanum

Það er þó einn kostnaðarliður sem fæstir sjá.

Kaffibaunir eru keyptar á heimsmarkaði í erlendum gjaldmiðlum. Sama gildir um fjölmargar aðrar innfluttar vörur.

Þegar íslenska krónan veikist hækkar innkaupsverðið sjálfkrafa í krónum talið.

Innflytjendur, heildsalar og rekstraraðilar þurfa að taka mið af þessari áhættu. Þeir vita að gengið getur sveiflast og verðleggja vörur í samræmi við það.

Þetta er kostnaður sem birtist sjaldan sérstaklega á reikningi neytenda en er engu að síður innbyggður í verðlagið.

Slóvakía notar evruna. Danmörk rekur gengisstefnu sem heldur dönsku krónunni mjög nálægt evru.

Ísland stendur eitt með eigin gjaldmiðil og ber einn þann kostnað og þá áhættu sem því fylgir.

Það sem kaffibollinn segir okkur

Engin ein ástæða skýrir hvers vegna bolli af espresso kostar 900 krónur í Reykjavík en 200 krónur í Bratislövu.

Það er samspil margra þátta:

smæð markaðarins,

fjarlægðar frá helstu aðfangakeðjum,

rekstrarkostnaðar og launa,

samkeppnisskilyrða,

og gjaldmiðilsins sem við notum.

Kaffibollinn er því ekki bara kaffibolli.

Hann er lítið dæmi um stærri spurningu: hvað kostar það að vera lítið, einangrað hagkerfi á jaðri Evrópu og hvað myndi breytast ef forsendurnar væru aðrar?

Það er sú spurning sem við skoðum í þessari ritröð "Verðkönnun", einn hversdagslegan hlut í einu.