Ef Ísland gengi í Evrópusambandið yrði breytingin ekki sú að landið færðist skyndilega frá því að standa utan evrópsks samstarfs yfir í að verða hluti af því. Ísland hefur þegar tekið þátt í innri markaði Evrópu í meira en þrjá áratugi í gegnum EES-samninginn og tekið upp stóran hluta þess regluverks sem gildir um vörur, þjónustu, fjármagn og frjálsa för fólks.

Stóra spurningin er því önnur:

Hvað myndi bætast við það sem þegar gildir vegna EES?

Þar verða breytingarnar mjög mismiklar eftir málaflokkum. Á sumum sviðum yrði breytingin tiltölulega lítil. Á öðrum einkum í sjávarútvegi, landbúnaði, tollamálum, viðskiptastefnu og þátttöku í stofnunum ESB yrði hún veruleg.

Aðildarviðræður breyta ekki grunnreglunum

Þegar ríki sækir um aðild að Evrópusambandinu er ekki samið frá grunni um hvaða ESB-reglur eigi að gilda.

Meginreglan er að umsóknarríkið þarf að taka upp og geta framfylgt regluverki sambandsins, svonefndu acquis communautaire. Aðildarviðræður snúast því fyrst og fremst um hvernig ríkið aðlagast reglunum, hvenær einstakir þættir þeirra taka gildi og hvort sérstakar eða tímabundnar aðlögunarráðstafanir séu nauðsynlegar.

Aðildarsamningar geta þannig innihaldið aðlögunartímabil og sértæk ákvæði en ekki er samið um grunnkerfi sambandsins upp á nýtt fyrir hvert aðildarríki.

Fyrir Ísland skiptir þetta sérstaklega máli vegna þess að stór hluti acquis innri markaðarins hefur þegar verið tekinn upp í gegnum EES.

Það sem gildir þegar vegna EES

Í gegnum EES tekur Ísland nú þegar þátt í sameiginlegum innri markaði ESB að mjög verulegu leyti.

Þar undir falla meðal annars reglur um:

• frjálsa för vöru, þjónustu, fólks og fjármagns,

• samkeppni og ríkisaðstoð,

• neytendavernd,

• stóran hluta vinnuréttar,

• fjármálaþjónustu,

• fjarskipti,

• vöruöryggi og tæknilegar kröfur,

• starfsréttindi,

• og fjölmarga aðra þætti efnahagsstarfsemi.

Aðild að ESB myndi því ekki þýða að allt þetta regluverk tæki skyndilega gildi hér. Að verulegu leyti gildir það þegar.

Stærstu nýju breytingarnar yrðu á þeim sviðum sem EES-samningurinn skilur eftir fyrir utan.

Sjávarútvegur: breyting á stjórnkerfinu

Sameiginleg sjávarútvegsstefna ESB fellur ekki undir EES-samninginn.

Ísland ákveður því nú sjálft stjórnun fiskveiða innan íslenskrar lögsögu, með þeim takmörkunum sem leiða af alþjóðlegum samningum og samningum við önnur ríki um deilistofna.

Með ESB-aðild yrði Ísland hins vegar hluti af sameiginlegri sjávarútvegsstefnu sambandsins.

Það þýðir ekki að Evrópusambandið tæki einfaldlega yfir alla daglega stjórnun íslenskra fiskveiða. Aðildarríkin halda mikilvægu hlutverki við stjórnun þeirra aflaheimilda sem þeim eru úthlutaðar.

En ákvarðanir um umfang veiða og stjórnun þeirra stofna sem falla undir sameiginlega stefnu ESB yrðu teknar innan sameiginlegs ákvarðanakerfis sambandsins. Ísland tæki þátt í þeirri ákvarðanatöku sem aðildarríki en hefði ekki lengur sama einhliða svigrúm og nú um þá þætti sem stefna ESB nær til.

Nákvæm staða Íslands, meðal annars varðandi hlutdeild í fiskistofnum, aðgang að miðum og mögulegar sértækar aðlögunarráðstafanir, yrði eitt erfiðasta viðfangsefni aðildarviðræðna.

Landbúnaður: nýr markaður og annað stuðningskerfi

Sameiginleg landbúnaðarstefna ESB fellur heldur ekki undir EES-samninginn.

Ísland hefur því eigið stuðningskerfi fyrir landbúnað og eigin tollvernd gagnvart ýmsum landbúnaðarvörum.

Við aðild myndi þetta breytast í grundvallaratriðum.

Ísland yrði hluti af sameiginlegri landbúnaðarstefnu ESB, CAP, og íslenskir bændur fengju aðgang að þeim stuðningskerfum sem henni fylgja. Jafnframt yrði íslenski markaðurinn hluti af sameiginlegum markaði ESB fyrir landbúnaðarvörur.

Það myndi auka samkeppni frá framleiðendum annarra aðildarríkja, sérstaklega í greinum sem nú njóta mikillar innflutningsverndar.

Á móti kemur að landbúnaður í aðildarríkjum ESB er sjálfur bæði mikið studdur og verndaður gagnvart ríkjum utan sambandsins. Aðild myndi því ekki færa íslenskan landbúnað úr vernduðu kerfi yfir á óvarinn heimsmarkað. Hún myndi færa hann úr íslensku stuðnings- og tollakerfi yfir í sameiginlegt evrópskt kerfi, þar sem samkeppni er mikil innan markaðarins en sameiginleg ytri vernd gildir gagnvart mörgum vörum frá þriðju ríkjum.

Hvernig sú breyting hefði áhrif á einstakar búgreinar og hvernig matvælaverð yrði mismunandi eftir vörum og þeim aðlögunarskilmálum sem samið yrði um.

Tollabandalag og viðskiptastefna: Ísland hættir að fara eigin leið

Þetta er stórt atriði sem oft fær minni athygli í umræðunni.

EES-samningurinn er ekki tollabandalag.

Ísland hefur því eigið tollsvæði og getur sjálft gert fríverslunarsamninga, meðal annars í gegnum EFTA. Landið ákveður einnig eigin tolla gagnvart ríkjum utan EES.

Með ESB-aðild myndi þetta breytast.

Ísland yrði hluti af tollabandalagi Evrópusambandsins. Tollamörk milli Íslands og annarra aðildarríkja hyrfu og vara sem hefði verið leyst til frjálsrar dreifingar innan ESB gæti farið áfram til Íslands án nýrrar innflutningstollafgreiðslu.

Á móti myndi Ísland taka upp sameiginlega ytri tollskrá og sameiginlega viðskiptastefnu ESB.

Ísland myndi því ekki lengur semja sjálfstætt um fríverslunarsamninga við önnur ríki eða ákveða eitt og sér hvaða tollar skyldu gilda gagnvart Kína, Bandaríkjunum eða öðrum viðskiptalöndum.

Þetta væri skýr tilfærsla:

minni sjálfstjórn í ytri viðskiptastefnu en þátttaka í viðskiptastefnu markaðar sem telur hundruð milljóna neytenda.

Hvaða hlið vegur þyngra fer eftir því hvaða hagsmunir eru til skoðunar.

Verðlag: engin einföld niðurstaða

ESB-aðild myndi ekki gera Ísland skyndilega að ódýru landi.

Smæð markaðarins, fjarlægð frá helstu aðfangakeðjum, hátt launastig, húsnæðiskostnaður og flutningar myndu áfram hafa áhrif á verð.

Jafnframt er mikilvægt að muna að Ísland tekur þegar þátt í innri markaðnum í gegnum EES. Aðild myndi því ekki opna innri markað sem nú er lokaður.

Það sem breyttist væri meðal annars tollabandalagið, viðskiptastefnan, landbúnaðarmarkaðurinn og ákveðnir þættir skattkerfisins. Á einstökum vörum gæti það lækkað viðskiptakostnað og aukið samkeppni. Á öðrum gæti munurinn verið lítill eða jafnvel farið í hina áttina, til dæmis ef sameiginlegir ytri tollar ESB væru hærri en núgildandi íslenskir tollar.

Áhrif aðildar á verðlag yrðu því mismunandi eftir vörum og þjónustu.

Það er einmitt ástæðan fyrir því að einstakar vörur eru skoðaðar sérstaklega í Verðkönnun.

ESB-borgararéttur: ný réttindi, en minna stökk en ætla mætti

Íslendingar njóta þegar mjög víðtæks réttar til að flytjast, starfa, stunda nám og stofna fyrirtæki í öðrum EES-ríkjum.

Full ESB-aðild myndi því ekki opna almennan evrópskan vinnumarkað sem Íslendingar hafa ekki aðgang að í dag.

Nýja atriðið væri fyrst og fremst borgararéttur Evrópusambandsins.

Íslenskir ríkisborgarar yrðu jafnframt ESB-borgarar og fengju þau pólitísku og stjórnskipulegu réttindi sem þeirri stöðu fylgja.

Þar á meðal væri réttur til að kjósa og bjóða sig fram í kosningum til Evrópuþingsins og réttur til ræðisverndar frá öðrum ESB-ríkjum þegar eigið ríki hefur ekki viðeigandi sendiráð eða ræðisskrifstofu.

Mesta breytingin á réttindum einstaklinga væri því ekki að Íslendingar fengju í fyrsta sinn að flytja til Danmerkur eða Þýskalands til vinnu.

Það réttarkerfi er þegar til staðar í gegnum EES.

Breytingin væri fyrst og fremst sú að Íslendingar yrðu einnig pólitískir borgarar sambandsins.

Ákvarðanatakan: frá áhrifum án atkvæðis yfir í sæti við borðið

Hér yrði ein augljósasta breytingin.

Í gegnum EES getur Ísland komið að undirbúningi margra reglna innri markaðarins. Íslenskir sérfræðingar geta tekið þátt í sérfræðihópum og stjórnvöld geta komið sjónarmiðum á framfæri meðan löggjöf er í mótun.

En Ísland á ekkert atkvæði þegar endanlegur lagatexti er samþykktur innan ESB.

Með aðild myndi það breytast.

Ísland fengi:

• kjörna þingmenn á Evrópuþinginu,

• sæti og atkvæðisrétt í ráði Evrópusambandsins,

• rétt til að tilnefna framkvæmdastjóra,

• og fulla þátttöku í þeim stofnunum þar sem stefna sambandsins er mótuð.

Þetta myndi þó ekki þýða að Ísland réði niðurstöðunni.

ESB er sameiginlegt ákvarðanakerfi 27 ríkja þar sem reglur geta orðið bindandi þótt einstakt aðildarríki hafi verið þeim ósammála.

Aðild myndi því breyta því hvernig Ísland beitir fullveldi sínu.

Ísland fengi formlegt sæti og atkvæði þar sem margar þeirra reglna sem nú koma inn í gegnum EES eru samþykktar. Á móti tæki landið þátt í kerfi þar sem ákvarðanir eru teknar sameiginlega og geta orðið bindandi þótt íslensk stjórnvöld hafi ekki stutt þær.

Fjárlög ESB: bæði greiðslur og aðgangur að sjóðum

Ísland tekur nú þegar þátt í ýmsum áætlunum Evrópusambandsins og leggur fram fjármuni meðal annars í gegnum EES-samstarfið.

Full aðild myndi þó breyta fjárhagslegu sambandinu.

Ísland yrði hluti af sameiginlegum fjárlögum ESB og legði til þeirra fé samkvæmt þeim reglum sem gilda um aðildarríkin.

Á móti fengi landið aðgang að útgjaldakerfum sambandsins sem EES-samningurinn nær ekki að fullu til, meðal annars stuðningi sameiginlegu landbúnaðarstefnunnar og öðrum sjóðum sem eru ætlaðir aðildarríkjunum.

Hvort Ísland yrði nettógreiðandi eða nettóþiggjandi og hversu mikil fjárhagsleg áhrifin yrðu færi eftir efnahagsstöðu landsins, uppbyggingu fjárlaga ESB á þeim tíma og þeim skilmálum sem samið yrði um.

Það væri eitt þeirra atriða sem þyrfti að reikna út þegar raunverulegur aðildarsamningur lægi fyrir.

Evran: möguleg breyting síðar

ESB-aðild og evruupptaka eru ekki sami atburðurinn.

Ísland myndi halda íslensku krónunni við inngöngu í Evrópusambandið.

Ný aðildarríki eru samkvæmt núverandi sáttmálum skuldbundin til að stefna að upptöku evru þegar þau uppfylla tiltekin efnahagsleg og lagaleg skilyrði. Fyrst þyrfti meðal annars að ná fullnægjandi stöðugleika í verðlagi og opinberum fjármálum og taka þátt í gengissamstarfinu ERM II.

Evruupptaka gæti því aðeins komið síðar.

Þá yrði breytingin hins vegar veruleg: íslenska krónan hyrfi, peningastefna Seðlabanka Íslands færðist yfir í sameiginlegt kerfi evrusvæðisins og Seðlabanki Evrópu yrði kjölfesta vaxtaákvarðana.

Hvað myndi breytast lítið?

Þegar mest er rætt um sjávarútveg, landbúnað og evru getur auðveldlega gleymst hversu margt myndi ekki breytast stórkostlega við sjálfa aðildina.

Íslensk fyrirtæki eru þegar að verulegu leyti innan innri markaðarins.

Íslendingar geta þegar unnið og búið í öðrum EES-ríkjum.

Stór hluti evrópsks neytenda-, vinnu-, fjármála- og fjarskiptaréttar gildir þegar hér.

Sameiginlegar reglur um vörur og þjónustu eru nú þegar mikilvægur hluti íslensks réttar.

Á þessum sviðum væri breytingin því ekki fyrst og fremst sú að nýjar reglur tækju gildi.

Breytingin væri frekar hvernig Ísland tekur þátt í að búa þær til.

Hvað er þá raunverulega „í pakkanum“?

Það er ekki til einn fyrir fram ákveðinn íslenskur pakki af undanþágum sem hægt er að skoða áður en aðildarviðræður fara fram.

Grunnkerfið er hins vegar þekkt.

Ísland myndi halda stórum hluta þeirra reglna innri markaðarins sem þegar gilda vegna EES en breyta stöðu sinni innan kerfisins úr EES/EFTA-ríki í aðildarríki með fulla stofnanaaðild.

Á þeim sviðum sem EES nær ekki til yrði breytingin meiri:

sjávarútvegur, landbúnaður, tollabandalag, sameiginleg viðskiptastefna, þátttaka í fjárlögum ESB og síðar mögulega efnahags- og myntbandalagið.

Aðildarviðræður myndu ekki snúast um hvort Ísland gæti valið að standa fyrir utan þessa málaflokka.

Þær myndu snúast um hvernig Ísland lagaðist að henni, hvaða aðlögun væri nauðsynleg, hversu langan tíma hún tæki og hvaða sértæku skilmálar yrðu hluti af endanlegum aðildarsamningi.

Endanlegi „pakkinn“ verður fyrst sýnilegur þegar búið er að semja um þau atriði sem raunverulega eru samningsatriði.

Þá fyrst liggur fyrir það sem kjósendur þyrftu að taka afstöðu til.