Þegar ríki sækir um aðild að Evrópusambandinu sest það ekki niður við samningaborðið til að semja um hvaða reglur eigi að gilda um það. Hið víðtæka lagasafn ESB sem nefnt er acquis communautaire eru ekki samningsatriði. Þær mynda grundvöll aðildarinnar og öll ríki sem hafa gengið í sambandið hafa þurft að samþykkja þær. Aðildarviðræður snúast því ekki um hvort reglurnar gildi, heldur hvernig umsóknarríki undirbýr sig fyrir að taka þær upp. 

Aðild að Evrópusambandinu er ekki eitt afmarkað verkefni sem annaðhvort tekst eða tekst ekki.

Hún hefði áhrif á ólíka þætti íslensks samfélags með mismunandi hætti. Sumar breytingar kæmu fljótt fram, aðrar smám saman. Sumar yrðu sýnilegar í daglegu lífi fólks en aðrar fyrst og fremst í stjórnsýslu, löggjöf og samskiptum Íslands við önnur ríki. 

Heiðarlega svarið við spurningunni „hvað myndi breytast?“ er því að breytingarnar yrðu bæði raunverulegar og misjafnar eftir málaflokkum. 

Sjávarútvegur: viðkvæmasta viðfangsefnið 

Fá mál skipta jafn miklu máli í íslenskri ESB-umræðu og sjávarútvegur. Þar er munurinn á núverandi stöðu Íslands og fullri aðild að ESB líklega mestur. 

Í dag fer Ísland með sjálfstæða stjórn fiskveiða innan lögsögu sinnar og ákveður sjálft hvernig aflaheimildum er úthlutað. Með aðild að ESB yrði Ísland hluti af sameiginlegri sjávarútvegsstefnu sambandsins. Það myndi fela í sér að ákvarðanir um stjórnun sameiginlegra fiskistofna yrðu teknar innan sameiginlegs ramma þar sem Ísland tæki þátt ásamt öðrum aðildarríkjum. 

Nákvæm útfærsla slíkrar aðlögunar yrði meðal erfiðustu viðfangsefna aðildarviðræðna. Þar gætu komið til aðlögunartímabil, sérstakar ráðstafanir og samningar um framkvæmd ákveðinna þátta. Ljóst er þó að aðild myndi fela í sér að Ísland tæki þátt í sameiginlegri stefnumótun á þessu sviði í stað þess að móta reglurnar eitt og sér. 

Umræðan snýst því ekki aðeins um fiskveiðar heldur einnig um hvernig best sé að samræma tvö sjónarmið: sjálfstæða stjórn auðlinda annars vegar og áhrif innan stærra sameiginlegs stjórnkerfis hins vegar. 

Landbúnaður: meiri samkeppni og ný stuðningskerfi 

Landbúnaður er annað svið þar sem breytingarnar yrðu verulegar. Íslenskur landbúnaður nýtur í dag verndar í formi tolla og annarra ráðstafana sem takmarka samkeppni frá erlendum framleiðendum. 

Aðild að ESB myndi fela í sér að Ísland yrði hluti af sameiginlegum markaði  sambandsins með landbúnaðarafurðir. Það myndi auka samkeppni á mörgum sviðum og skapa þrýsting til breytinga hjá hluta innlendrar framleiðslu. Á sama tíma fengju íslenskir bændur aðgang að stuðningskerfum sameiginlegrar landbúnaðarstefnu ESB.

Líklegt er að aðlögunin yrði krefjandi fyrir suma framleiðendur, sérstaklega í greinum sem byggja á sterkri vernd gagnvart innflutningi. Á móti gæti aukin samkeppni stuðlað að lægra verði fyrir neytendur á ýmsum matvælum til lengri tíma litið. 

Verðlag og framfærslukostnaður 

Eitt algengasta álitaefnið í umræðunni um aðild er hvort hún myndi lækka verðlag á Íslandi. 

Svarið er hvorki einfalt já né einfalt nei. Hluti þess sem gerir Ísland að dýru landi tengist þáttum sem aðild að ESB myndi ekki breyta, svo sem legu landsins, smæð markaðarins og flutningskostnaði. 

Á hinn bóginn gæti dýpri þátttaka í innri markaði og tollabandalagi ESB stuðlað að lægra verði í ákveðnum vöruflokkum. Það á sérstaklega við þar sem viðskiptahindranir eða séríslenskar reglur hafa áhrif á verðmyndun. Áhrifin myndu þó líklega koma fram smám saman fremur en í formi skyndilegrar breytingar. 

Raunhæfasta sviðsmyndin er því ekki að Ísland yrði skyndilega ódýrt land heldur að verð í sumum vöruflokkum færðist nær því sem almennt gerist í öðrum Evrópuríkjum. 

Ferðafrelsi, búseta og réttindi einstaklinga 

Fyrir marga einstaklinga gæti áþreifanlegasti ávinningur aðildar falist í auknum réttindum sem fylgja ESB-borgararétti. 

Íslendingar njóta nú þegar víðtæks ferðafrelsis og réttar til atvinnu og búsetu innan EES. Með fullri aðild yrðu þeir jafnframt borgarar Evrópusambandsins með þau réttindi sem þeirri stöðu fylgja. 

Í framkvæmd myndi það styrkja rétt fólks til að flytjast milli ríkja, starfa, stunda nám, stofna fyrirtæki eða setjast að annars staðar í Evrópu. Jafnframt myndu ríkisborgarar annarra aðildarríkja njóta sams konar réttinda á Íslandi. 

Þessi áhrif væru líklega mest áberandi hjá yngra fólki, námsfólki og þeim sem starfa á alþjóðlegum vinnumarkaði. 

Áhrif á ákvarðanatöku 

Ein mikilvægasta breytingin snýr þó ekki að verði, fiskveiðum eða landbúnaði heldur að því hvernig reglur verða til. 

Í gegnum EES-samninginn tekur Ísland nú þegar upp stóran hluta þeirra reglna sem gilda um innri markað Evrópu. Munurinn er sá að Ísland tekur ekki þátt í endanlegri ákvarðanatöku innan stofnana ESB. 

Með aðild myndi Ísland öðlast fulltrúa á Evrópuþinginu, aðild að ráðherraráðinu og rétt til að tilnefna framkvæmdastjóra. Á móti fælist í aðildinni að Ísland yrði hluti af stærra ákvarðanakerfi þar sem niðurstöður ráðast af samkomulagi margra ríkja en ekki einhliða ákvörðunum íslenskra stjórnvalda. 

Hvort það telst aukin áhrif eða minni sjálfstjórn er meðal þeirra spurninga sem kjósendur þurfa sjálfir að meta.

Eðli málamiðlunarinnar 

Þegar litið er yfir þessa málaflokka blasir við að kostnaður og ávinningur dreifast ekki jafnt. 

Þær breytingar sem gætu reynst erfiðastar myndu líklega koma fram í tilteknum atvinnugreinum, einkum í sjávarútvegi og landbúnaði. Ávinningurinn myndi hins vegar dreifast víðar um samfélagið, meðal annars í formi aukins ferðafrelsis, stærri markaðar, breytinga í vöruverði og aukinnar þátttöku í ákvarðanatöku á vettvangi Evrópusambandsins. 

Þess vegna snýst umræðan um aðild ekki um hvort breytingar verði, heldur hvernig eigi að meta þær.

Engar samningaviðræður geta afnumið allar málamiðlanir. Þær geta hins vegar haft áhrif á hvernig aðlögunin fer fram, hversu hröð hún verður og hvernig hagsmunir Íslands verða varðir á leiðinni.