Vínflaska getur verið framleidd í Slóvakíu og seld í Reykjavík, Kaupmannahöfn og Bratislava. Varan er sú sama en verðið getur verið mjög ólíkt.

Flutningskostnaður skýrir hluta munarins en hann skýrir ekki hvernig vín sem kostar fáeinar evrur í Bratislava getur kostað tvöfalt meira í Kaupmannahöfn og margfalt meira í Reykjavík.

Til þess þarf fyrst og fremst að skoða skatta og fyrirkomulag smásölunnar.

Stærsti munurinn liggur í skattkerfinu.

Þegar vínflaska er seld bætast ýmis gjöld við verð framleiðanda og dreifingaraðila. Þar vega einkum virðisaukaskattur og sérstök áfengisgjöld.

Á Íslandi er almennt virðisaukaskattshlutfall 24% og sérstakt áfengisgjald er lagt á áfenga drykki.

Danmörk leggur einnig sérstakt gjald á vín og almennt danskt virðisaukaskattshlutfall er 25%.

Slóvakía sýnir hins vegar hversu ólíkar ákvarðanir ríki geta tekið innan sama Evrópusambands. Þar er sérstakt áfengisgjald á ófreyðandi vín nú 0 evrur á hektara.

Þetta skiptir miklu máli fyrir samanburðinn. Lægra vínverð í Bratislava er ekki einfaldlega afleiðing þess að Slóvakía sé í ESB. Það endurspeglar meðal annars þá pólitísku ákvörðun slóvakískra stjórnvalda að leggja ekkert sérstakt áfengisgjald á venjulegt vín.

ESB samræmir reglurnar – en ekki skattinn

Evrópusambandið hefur sameiginlegt regluverk um áfengisgjöld. Það skilgreinir meðal annars vöruflokka, hvernig gjöld eru reiknuð og ákveðin lágmarksviðmið.

En hér kemur eitt athyglisvert smáatriði:

Lágmarksáfengisgjald ESB á bæði ófreyðandi og freyðandi vín er 0 evrur.

Aðildarríki mega leggja hærri gjöld á og mörg gera það, en ESB krefst þess ekki.

Þess vegna geta Danmörk og Slóvakía bæði fylgt reglum ESB en haft mjög ólíka skattlagningu á sömu vínflöskuna.

Sameiginlegi markaðurinn þýðir því ekki sameiginlegt vínverð.

Hann auðveldar flutning og viðskipti með vöruna milli aðildarríkja og ESB hefur sameiginlegt kerfi til að halda utan um flutning á vörum sem bera vörugjöld. En hversu hátt gjald ríkið leggur á vín umfram lágmarkið er að miklu leyti landsbundin ákvörðun.

Ísland stendur þegar innan evrópska rammans.

Hér þarf að greina á milli innri markaðar EES og skattkerfis ESB.

Samræming ESB á virðisaukaskatti og áfengisgjöldum fellur almennt ekki undir EES-samninginn. Ísland ákveður því sjálft sitt áfengisgjald og virðisaukaskatt innan þeirra skuldbindinga sem leiða af öðrum reglum og samningum.

En það þýðir ekki að íslensk áfengissala standi utan reglna innri markaðarins.

EES-samningurinn kveður sérstaklega á um að ríkiseinkasölur í viðskiptum megi ekki mismuna vörum eða viðskiptum eftir þjóðerni. Sú regla gildir þegar um er að ræða stofnanir sem ríkið notar til að hafa áhrif á inn- eða útflutning.

ÁTVR starfar því þegar innan evrópsks réttarlegs ramma að þessu leyti.

Einkasala þýðir ekki sjálfkrafa hærra verð

Á Íslandi er smásala á áfengi að meginreglu í höndum ÁTVR. Verðlagning Vínbúðanna er einfaldlega ákveðin eftir því hvað einn seljandi telur að markaðurinn þoli. Álagning ÁTVR er ákveðin samkvæmt lögum og reglugerðum; samkvæmt upplýsingum Vínbúðanna er álagning á áfengi sem inniheldur 22% vínanda eða minna 18%.

Þess vegna þarf að fara varlega með þá fullyrðingu að skortur á samkeppni í smásölu skýri sjálfkrafa hátt vínverð á Íslandi.

Einkasala getur vissulega breytt samkeppnishvötum og því hvernig verð og vöruúrval myndast en stór einkasöluaðili getur einnig haft samningsstyrk gagnvart birgjum og álagning hans getur verið ákveðin með gagnsæjum reglum fremur en hámarksverðlagningu einkaaðila.

Verðmuninn þarf því að sundurgreina. Áfengisgjöld, virðisaukaskattur, innkaupsverð, flutningar, gengisáhætta og álagning ÁTVR eru aðskildir þættir.

Einkasalan ein skýrir ekki niðurstöðuna.

ESB bannar ekki ríkiseinkasölu á áfengi

Þetta skiptir sérstaklega máli þegar spurt er hverju ESB-aðild myndi breyta.

ESB-réttur bannar ekki sjálfkrafa ríkiseinkasölu á áfengi. Í 37. gr. sáttmálans um starfshætti ESB er fyrst og fremst gerð krafa um að ríkiseinkasala mismuni ekki vörum eftir uppruna. Dómstóll ESB hefur fjallað sérstaklega um sænsku áfengiseinkasöluna í því samhengi.

Svíþjóð og Finnland hafa því getað haldið ríkiseinkasölu sinni innan ESB.

Ísland þyrfti ekki, vegna aðildarinnar einnar saman, að einkavæða Vínbúðirnar.

Raunar er grundvallarreglan um bann við mismunun ríkiseinkasölu þegar til staðar í 16. gr. EES-samningsins.

Hverju myndi ESB-aðild breyta?

Gangi Ísland í ESB yrði stærsta formlega breytingin á þessu sviði sú að landið færi inn í sameiginlegt kerfi ESB um virðisaukaskatt og vörugjöld, auk tollabandalags sambandsins.

Ísland gæti þá ekki lengur mótað skattkerfið alveg óháð þeim sameiginlegu reglum sem ESB hefur sett um uppbyggingu virðisaukaskatts og áfengisgjalda.

En svigrúmið væri áfram mikið.

Í tilviki venjulegs víns er lágmark ESB á sérstaka áfengisgjaldinu núll. Ekkert í þessum reglum myndi því knýja Ísland til að lækka núverandi áfengisgjald að slóvakískri fyrirmynd. Ísland gæti áfram kosið að skattleggja vín hátt af tekju- eða lýðheilsuástæðum, svo lengi sem skattlagningin samræmdist reglum ESB og mismunaði ekki vörum með ólögmætum hætti.

Aðildin myndi heldur ekki ein og sér krefjast þess að ÁTVR yrði lagt niður.

Hvað myndi aðild ekki tryggja?

ESB-aðild myndi því ekki sjálfkrafa:

• lækka íslensk áfengisgjöld,

• færa vínverð niður á slóvakískt stig,

• afnema ÁTVR,

• koma á samkeppni einkaverslana með áfengi,

• eða tryggja sama verð á víni og annars staðar á innri markaðnum.

Slóvakía og Danmörk eru ágætt sönnunargagn fyrir því. Bæði ríkin eru innan sama innri markaðar og lúta sama grunnregluverki ESB um áfengisgjöld, en hafa kosið mjög ólíka skattlagningu og verðlagið er eftir því.

Það sem vínflaskan segir okkur

Vínflaskan er því fyrst og fremst dæmi um takmörk þess sem ESB-aðild segir okkur um neytendaverð.

Evrópusambandið setur ramma utan um innri markaðinn, vöruflutninga og ákveðna þætti skattkerfisins en það ákveður ekki eitt evrópskt vínverð og krefst ekki þess að aðildarríkin skattleggi vín með sama hætti.

Í þessu tilviki liggur stærsti hluti skýringarinnar á Íslandi sjálfu.

Hátt vínverð endurspeglar fyrst og fremst íslenska ákvörðun um skattlagningu áfengis og fyrirkomulag smásölunnar, ásamt innkaupsverði, flutningskostnaði, gengi og öðrum rekstrarkostnaði.

ESB-aðild gæti breytt rammanum utan um þessi viðskipti, en íslensk stjórnvöld hefðu áfram verulegt svigrúm til að ákveða hversu þungt vín væri skattlagt og hvort ríkiseinkasala yrði áfram við lýði.

Munurinn á vínflösku í Reykjavík og Bratislava segir því minna um það hvort ríkið sé í ESB en um þær ákvarðanir sem hvert ríki tekur innan þess svigrúms sem það hefur.