Vínviður er ræktaður í Slóvakíu. Hann er hvorki ræktaður á Íslandi né í Danmörku. Samkvæmt einfaldri landafræði ætti vín því að vera ódýrast þar sem það er framleitt og dýrara eftir því sem lengra er farið frá upprunanum. 

Það skýrir þó aðeins lítinn hluta af verðmuninum sem blasir við neytendum í Evrópu. 

Venjuleg vínflaska sem fæst fyrir nokkrar evrur í slóvakískri matvöruverslun getur kostað tvöfalt meira í Danmörku og margfalt meira á Íslandi. Þessi munur verður ekki skýrður með flutningskostnaði einum saman. Hann verður heldur ekki skýrður með framleiðslukostnaði.

Munurinn liggur fyrst og fremst í skattlagningu, markaðsfyrirkomulagi og pólitískum ákvörðunum um hvernig áfengi skuli selt. 

Verðin sýna áætluð meðaltöl í smásölu árið 2025 til viðmiðunar.

Rekjum ferðalag flöskunnar

Ímyndum okkur vínflösku sem framleidd er í Slóvakíu. 

Þrúgurnar eru ræktaðar, vínið gerjað og flaskan sett á markað. Framleiðandinn leggur á sinn kostnað og hagnað. Dreifingaraðilar og smásalar bæta við sinni álagningu. Að lokum leggur ríkið á virðisaukaskatt og eftir atvikum sérstök áfengisgjöld. 

Í Slóvakíu eru áfengisgjöld á léttvín tiltölulega lág í samanburði við mörg önnur Evrópuríki. Af þeim sökum getur neytandinn keypt vínflösku fyrir fáeinar evrur. 

Þegar sams konar vara er seld í Danmörku leggst við hærri skattbyrði. Danskur virðisaukaskattur er 25% og áfengisskattar eru almennt hærri en í mörgum ríkjum Mið-Evrópu. Niðurstaðan er hærra smásöluverð þótt varan sjálf hafi lítið breyst. 

Á Íslandi bætast síðan við enn hærri áfengisgjöld, virðisaukaskattur og sérstakt fyrirkomulag smásölunnar. Þessir þættir saman valda því að verðmunurinn verður enn meiri. 

Þegar vínflaska ferðast frá Bratislövu til Reykjavíkur hækkar verð hennar því ekki fyrst og fremst vegna þess að hún fari yfir fleiri kílómetra. Hún hækkar vegna þess að hún fer inn í allt annað skatt- og sölukerfi. 

Hvað eru áfengisgjöld? 

Áfengisgjöld eru sérstakir skattar sem lagðir eru á áfenga drykki. Þeim er yfirleitt ætlað tvíþætt hlutverk: annars vegar að afla ríkissjóði tekna og hins vegar að hafa áhrif á neysluhegðun. 

Ólíkt virðisaukaskatti, sem er hlutfall af söluverði, eru áfengisgjöld yfirleitt ákveðin fjárhæð á hverja einingu áfengis. Þau geta því haft veruleg áhrif á lokaverð, sérstaklega á ódýrari vörur. 

Innan Evrópusambandsins gilda sameiginlegar lágmarksreglur um áfengisskatta. Aðildarríkjunum er skylt að uppfylla ákveðin lágmörk, en þau ráða sjálf hversu langt þau ganga umfram þau. Þess vegna getur verð á víni verið mjög mismunandi innan sambandsins þrátt fyrir að varan sjálf flæði frjálst yfir landamæri. 

Innri markaður Evrópu tryggir frjálst flæði vara, en hann samræmir ekki skattastefnu ríkjanna. Slóvakía getur skattlagt vín með einum hætti og Danmörk með allt öðrum. Báðar leiðir eru fullkomlega heimilar innan sama markaðar. 

Þegar kemur að víni skýrir ESB því fyrst og fremst hvernig flaskan kemst á milli landa. Hvert ríki ákveður hins vegar sjálft hvað gerist þegar hún kemur á hilluna. 

Einkasala og verðmyndun 

Skattar eru þó aðeins hluti af sögunni. 

Á Íslandi er smásala á víni í höndum ÁTVR. Markmið þess kerfis er ekki eingöngu að selja vöruna heldur einnig að styðja við lýðheilsustefnu stjórnvalda. Verðlagning verður því hluti af opinberri stefnu fremur en afleiðing samkeppni milli margra smásala. 

Á samkeppnismarkaði leitast verslanir við að laða að viðskiptavini með lægra verði, tilboðum og fjölbreyttara vöruúrvali. Slíkur samkeppnisþrýstingur getur lækkað álagningu og dregið úr verði til neytenda. 

Þegar aðeins einn smásali starfar á markaðnum eru þessir hvatar takmarkaðri. 

Það er þó mikilvægt að hafa í huga að einkasala á áfengi er ekki séríslenskt fyrirbæri. Svíþjóð og Finnland reka enn smásölueinkasölur í gegnum Systembolaget og Alko. Evrópusambandið bannar ekki slíkt fyrirkomulag svo framarlega sem það samrýmist reglum innri markaðarins og mismunar ekki vörum eftir uppruna. 

Munurinn á Íslandi og mörgum Evrópuríkjum liggur því síður í því hvort einkasala sé leyfð og fremur í því hvernig skattar, álagning og markaðsfyrirkomulag leggjast hvert ofan á annað. 

Sögulegar ástæður

Íslenska fyrirkomulagið á sér djúpar sögulegar rætur. 

Áfengisbann var samþykkt árið 1915 og afnumið í áföngum á næstu áratugum. Umræða um áfengi mótaðist lengi af lýðheilsu- og bindindissjónarmiðum og ríkið tók að sér sífellt stærra hlutverk í dreifingu og sölu áfengis. 

Þótt samfélagið hafi breyst verulega síðan þá lifa margar af þeim stofnunum og reglum sem urðu til á þessu tímabili enn góðu lífi. Einkasala ríkisins er ein þeirra. 

Verðið á vínflösku á Íslandi er því ekki aðeins efnahagslegt fyrirbæri. Það endurspeglar einnig sögu, menningu og pólitískar ákvarðanir sem ná meira en heila öld aftur í tímann. 

Hvaað má lesa úr þessu 

Vínflaska er ágæt áminning um að verð ræðst ekki aðeins af því hvað vara kostar að framleiða. 

Í þessu tilviki skipta þrír þættir mestu máli. 

Í fyrsta lagi skattlagningin. Ríki geta valið mjög ólíka áfengisstefnu og sú stefna birtist beint í verðinu sem neytandinn greiðir. 

Í öðru lagi markaðsfyrirkomulagið. Samkeppni og einkasala skapa ólíka hvata og geta haft áhrif á álagningu og verðmyndun. 

Í þriðja lagi sagan. Reglur sem settar voru fyrir áratugum eða jafnvel öld geta lifað áfram í stofnunum og haft áhrif á verðlag löngu eftir að upprunalegu rökin fyrir þeim hafa dofnað. 

Þess vegna kostar vínflaskan meira á Íslandi en í Slóvakíu. Ekki vegna þess að þrúgurnar séu öðruvísi, heldur vegna þess að samfélögin hafa tekið ólíkar ákvarðanir um hvað eigi að gerast á leiðinni frá víngarðinum að hillunni.