Ef horft er fram hjá samningsköflum, aðlögunartímabilum og sértækum álitaefnum um þorsk, lambakjöt og kaffiverð blasir við einfaldari mynd. Ísland býr nú þegar við stóran hluta af regluverki Evrópusambandsins. Það er ekki tilviljun, heldur afleiðing þess að aðgangur að innri markaði Evrópu, sem íslenskt atvinnulíf og samfélag reiða sig að verulegu leyti á, byggir á sameiginlegum reglum. 

EES-samningurinn er ramminn sem gerir þennan aðgang mögulegan. Í grunninn felur hann í sér að Ísland tekur upp stóran hluta reglna ESB um innri markaðinn, án þess að eiga sæti í þeim stofnunum þar sem endanlegar ákvarðanir eru teknar. Reglurnar verða til í Brussel, í stofnunum þar sem aðildarríkin taka þátt, en Ísland hefur ekki atkvæðisrétt. 

EES-samningurinn

EES-samningurinn hefur þjónað Íslandi vel á mörgum sviðum. Hann veitir aðgang að innri markaðnum án allra skuldbindinga fullrar aðildar og varðveitir sjálfstætt svigrúm Íslands á sviðum sem standa utan EES, svo sem í sjávarútvegi og viðskiptastefnu gagnvart ríkjum utan EES. Ísland gat til dæmis gert eigin fríverslunarsamning við Kína árið 2014, nokkuð sem einstök aðildarríki ESB geta ekki gert upp á eigin spýtur. Þetta eru raunverulegir kostir núverandi fyrirkomulags. 

En þessu fyrirkomulagi fylgir einnig kostnaður sem fær oft minni athygli. Þegar ESB uppfærir reglur sínar um innri markaðinn, til dæmis um vörustaðla, fjármálaþjónustu, gagnavernd eða umhverfisvernd, þarf Ísland að taka afstöðu til þess hvort taka eigi reglurnar upp í EES-samninginn. Í framkvæmd er niðurstaðan oftast sú að reglurnar eru innleiddar, enda byggir markaðsaðgangurinn á sameiginlegum reglum. Ísland hefur vissulega samráðsvettvang og formleg ferli innan EES-kerfisins, en það hefur ekki atkvæðisrétt við afgreiðslu reglna innan ESB. 

Sjónarmið um að fullveldi Íslands skerðist við inngöngu í ESB hljóta jafnframt að vekja spurningar um raunverulega þýðingu fullveldisins í því fyrirkomulagi sem EES-samningurinn byggist á. Ísland, Noregur og Liechtenstein hafa í rúm þrjátíu ár sætt sig við stöðu regluþega (rule-takers) á stórum hluta innri markaðarins: ríkin taka upp reglur sem þau hafa takmarkaða formlega aðkomu að því að móta og engan atkvæðisrétt um þegar þær eru endanlega samþykktar innan ESB. Ef til vill er það að einhverju leyti hlutskipti smáríkja í alþjóðlegu samstarfi að hafa minni áhrif á reglurnar en stærri ríki. Spurningin er þá hvort fullveldi felist fyrst og fremst í því að standa utan formlegs samstarfs eða að eiga sæti við borðið þegar reglurnar eru mótaðar.

Þetta er samhengi aðildarumræðunnar. Valið stendur ekki einfaldlega á milli þess að fylgja reglum ESB eða fylgja þeim ekki. Ísland fylgir þegar stórum hluta þeirra í gegnum EES-samninginn. Raunverulega spurningin er hvort Ísland vilji áfram taka þátt í regluverki innri markaðarins utan stofnana ESB, eða hvort landið vilji taka fullan þátt í ákvarðanatökunni sem mótar reglurnar. 

Þau áhrif væru þó ekki ótakmörkuð. Ísland yrði eitt minnsta ríki sambandsins. Það fengi fámenna sendinefnd á Evrópuþinginu, eitt sæti í ráðherraráðinu og rétt til þátttöku í framkvæmdastjórninni samkvæmt reglum sambandsins. Í hreinum tölum yrði formlegt vægi Íslands minna en vægi fjölmennari ríkja. 

Smæð ríkja jafngildir ekki áhrifaleysi

Lítil ríki hafa oft haft áhrif innan ESB með góðum undirbúningi, skýrri forgangsröðun, sérþekkingu og samstarfi við önnur ríki. Í mörgum málum byggist ákvarðanataka ESB á málamiðlun, samráði og bandalögum ríkja fremur en einföldum meirihluta stórra ríkja. Fyrir lítið ríki skiptir því miklu máli að vita hvað það vill, mæta snemma til leiks og vinna markvisst með ríkjum sem deila sömu hagsmunum. 

Ísland utan stofnana ESB er ekki án áhrifa, en áhrifin eru óbein og takmörkuð. Ísland getur komið sjónarmiðum á framfæri í gegnum EES-ferlið, norrænt samstarf og tvíhliða samskipti, en það tekur ekki þátt í endanlegri atkvæðagreiðslu um reglurnar. Með aðild myndi landið færa sig frá stöðu regluþega yfir í stöðu þátttakanda, þótt þátttakan yrði alltaf í samhengi við stærð landsins og eðli fjölþjóðlegs samstarfs. 

Ekkert af þessu svarar endanlega spurningunni um aðild. Það eru málefnaleg rök fyrir því að telja það svigrúm sem núverandi fyrirkomulag varðveitir, til dæmis á sviði sjávarútvegs, landbúnaðar og sjálfstæðrar viðskiptastefnu, mikilvægara en þau áhrif sem full aðild myndi veita. Það er rökrétt afstaða og hún á skilið að vera rædd af sanngirni. 

Hinn raunverulegi valkostur

En þá þarf umræðan að snúast um hinn raunverulega valkost. Hún snýst ekki um hvort Ísland geti valið að vera alfarið utan evrópsks regluverks og samt notið fulls markaðsaðgangs. Hún snýst um hvers konar samband Ísland vill eiga við Evrópu á komandi áratugum: samband þar sem landið tekur upp stóran hluta reglna innri markaðarins án atkvæðisréttar, eða samband þar sem það tekur fullan þátt í sameiginlegri ákvarðanatöku, með þeim réttindum, skyldum og málamiðlunum sem því fylgja. 

Það er stærri spurning en nokkur einstakur samningskafli.

Og hún verðskuldar skýra, upplýsta og heiðarlega umræðu.