Tannlæknatími er staðbundin þjónusta. Hann verður ekki fluttur inn eins og gallabuxur eða vínflaska og verðmunurinn milli Reykjavíkur, Kaupmannahafnar og Bratislava verður ekki skýrður með tollum eða flutningskostnaði.

Samkvæmt þeim verðviðmiðum sem hér eru notuð getur almennt eftirlit, tannhreinsun og ein röntgenmynd fyrir fullorðinn einstakling kostað um 25.000–35.000 krónur á Íslandi, 80–140 evrur í Danmörku og 30–60 evrur í Slóvakíu.

Þessi samanburður þarf þó mikilvægan fyrirvara. Gjaldskrá tannlæknisins og það sem sjúklingurinn greiðir að lokum úr eigin vasa eru ekki alltaf sama fjárhæð. Opinber sjúkratrygging greiðir mismikið af kostnaðinum í löndunum þremur.

Þess vegna segir lágt verð á tannlæknareikningi ekki endilega að tannlæknirinn sjálfur sé ódýrari. Það getur líka sagt að samfélagið hafi ákveðið að greiða stærri hluta reikningsins sameiginlega.

Þrenn ólík kerfi

Í Slóvakíu er árleg forvarnarskoðun hjá tannlækni greidd úr opinbera sjúkratryggingakerfinu. Grunnmeðferð við tannskemmdum getur einnig verið greidd úr kerfinu ef sjúklingurinn hefur farið í forvarnarskoðun árið áður. Viðbótarþjónusta, önnur efni og meðferð geta hins vegar kallað á eigin greiðslu.

Í Danmörku eru fullorðnir einstaklingar að mestu hjá sjálfstætt starfandi tannlæknum og greiða sjálfir hluta kostnaðarins. Hið opinbera greiðir þó styrki vegna ýmissar grunnþjónustu. Ungmenni eiga jafnframt rétt á gjaldfrjálsri tannlæknaþjónustu til 22 ára aldurs samkvæmt núverandi kerfi.

Á Íslandi er þjónustan einnig að mestu veitt af sjálfstætt starfandi tannlæknum. Almennir fullorðnir greiða hins vegar að jafnaði sjálfir fyrir venjulegt eftirlit, tannhreinsun og aðrar almennar tannlækningar. Sjúkratryggingar taka meðal annars þátt í kostnaði barna yngri en 18 ára og lífeyrisþega vegna tiltekinna alvarlegra afleiðinga slysa, sjúkdóma og meðfæddra galla.

Verðmunurinn sem birtist á bankareikningi sjúklingsins endurspeglar því bæði kostnað þjónustunnar og pólitíska ákvörðun um hver greiðir hann.

Laun og rekstur skipta miklu

Tannlæknatími er fyrst og fremst sérhæfð vinnuaflsfrek þjónusta.

Verðið þarf að standa undir launum tannlæknis og aðstoðarfólks, húsnæði, búnaði, sóttvörnum, tryggingum, upplýsingakerfum og öðrum rekstri. Þessir kostnaðarliðir eru mjög ólíkir milli Reykjavíkur, Kaupmannahafnar og Bratislava.

Þess vegna er eðlilegt að tannlæknaþjónusta sé almennt dýrari í hálauna- og hákostnaðarlöndum en þar sem laun og húsnæðiskostnaður eru lægri.

Smæð íslenska markaðarins getur einnig skipt máli. Tannlæknastofur kaupa nánast allan sérhæfðan búnað og stóran hluta aðfanga erlendis og gengissveiflur geta haft áhrif á þann kostnað.

En ekki er hægt að lesa af verðmuninum einum hversu stóran hluta þessara þátta hver um sig skýrir.

Þetta er fyrst og fremst landsbundin ákvörðun

Hér koma takmörk ESB-skýringarinnar skýrt í ljós.

Evrópusambandið rekur ekki eitt sameiginlegt heilbrigðiskerfi. Samkvæmt 168. gr. sáttmálans um starfshætti ESB bera aðildarríkin sjálf ábyrgð á skipulagi og veitingu heilbrigðisþjónustu og ráðstöfun þeirra fjármuna sem til hennar renna.

ESB ákveður því ekki:

• hversu mikið tannlæknir má rukka,

• hvaða tannlækningar hið opinbera greiðir,

• hversu há greiðsluþátttaka sjúklings er,

• eða hvort almenn tannlæknaþjónusta fullorðinna skuli vera hluti af víðtækri opinberri heilbrigðisþjónustu.

Slóvakía getur þannig greitt árlega forvarnarskoðun úr sjúkratryggingakerfinu, Danmörk styrkt ýmsa grunnþjónustu og Ísland beint greiðsluþátttöku sinni að ákveðnum hópum.

Aðild að ESB hvorki krefst þessara ákvarðana né kemur í veg fyrir þær.

Hvað gerir EES þegar?

ESB-reglur hafa engu að síður áhrif á tannlæknamarkaðinn en stór hluti þeirra gildir þegar á Íslandi í gegnum EES-samninginn.

Mikilvægasta dæmið er viðurkenning starfsréttinda. Tilskipun ESB um viðurkenningu faglegs hæfis samræmir lágmarkskröfur um menntun tannlækna og gerir ráð fyrir sjálfvirkri viðurkenningu tiltekinna starfsréttinda þegar skilyrðin eru uppfyllt. Kerfið nær einnig til Íslands, Noregs og Liechtenstein.

Íslenskur tannlæknamarkaður er því þegar hluti af evrópskum vinnumarkaði fyrir þessa starfsstétt að þessu leyti.

Það getur auðveldað tannlæknum að flytjast milli landa og aukið framboð starfsfólks, en áhrifin á verð eru óbein. Tungumál, húsnæði, stofnkostnaður, laun og möguleikinn á að byggja upp viðskiptahóp skipta einnig máli.

Og sjúklingurinn getur farið yfir landamærin

ESB hefur einnig sett reglur um rétt sjúklinga til heilbrigðisþjónustu í öðru ríki. Tilskipunin um heilbrigðisþjónustu yfir landamæri hefur verið tekin upp í EES-samninginn og hefur verið í gildi á EES-svæðinu frá 2015.

Reglan þýðir þó ekki að íslenskur sjúklingur geti farið til Bratislava, fengið ódýrari tannlækningu og sent íslenska ríkinu allan reikninginn.

Endurgreiðslurétturinn byggist almennt á þeirri þjónustu sem sjúklingurinn á þegar rétt á samkvæmt sjúkratryggingakerfi heimalandsins.

Sjúkratryggingar Íslands taka með sama hætti fram að skilyrði fyrir greiðsluþátttöku vegna tannlækninga erlendis séu tengd þeim réttindum sem viðkomandi hefur innan íslenska kerfisins.

Þetta er annað dæmi um að EES getur auðveldað aðgang yfir landamæri án þess að samræma sjálft innihald íslenska velferðarkerfisins.

Hverju myndi ESB-aðild breyta?

Á þessu sviði væri breytingin mun minni en til dæmis í landbúnaði eða tollamálum.

Ísland tekur þegar þátt í þeim hlutum innri markaðarins sem skipta mestu fyrir tannlæknastarfsemi: frjálsri för fagfólks, viðurkenningu starfsréttinda og réttindum vegna heilbrigðisþjónustu yfir landamæri.

ESB-aðild myndi færa Ísland að fullu inn í stofnanakerfi sambandsins og framtíðarþróun sameiginlegrar heilbrigðisstefnu. Hún myndi hins vegar ekki færa tannlækningar fullorðinna sjálfkrafa inn í opinbert greiðslukerfi.

Ef íslensk stjórnvöld vildu að almennir fullorðnir greiddu minna fyrir eftirlit, tannhreinsun eða fyllingar þyrfti fyrst og fremst að breyta íslensku fjármögnunarkerfi.

Til þess þarf ekki ESB-aðild.

Hvað myndi aðild ekki leysa?

ESB-aðild myndi ekki sjálfkrafa:

• lækka laun eða húsnæðiskostnað tannlæknastofa,

• lækka gjaldskrár íslenskra tannlækna,

• ákveða meiri greiðsluþátttöku Sjúkratrygginga,

• gera venjulegar tannlækningar fullorðinna gjaldfrjálsar,

• eða tryggja að tannlæknatími í Reykjavík kosti það sama og í Bratislava.

Raunar sýnir munurinn milli Danmerkur og Slóvakíu einmitt hið gagnstæða. Bæði ríkin eru í ESB en kostnaður og greiðslufyrirkomulag tannlæknaþjónustu er mjög ólíkt.

Það sem tannlæknareikningurinn segir okkur

Tannlæknatíminn er því skýrt dæmi í Verðkönnun um verð þar sem tengslin við ESB-aðild eru lítil og að mestu óbein.

EES-reglur hafa þegar opnað vinnumarkað tannlækna, samræmt viðurkenningu starfsréttinda og skapað réttindi fyrir sjúklinga sem sækja heilbrigðisþjónustu yfir landamæri.

En þær ákveða ekki hver greiðir tannlæknareikninginn.

Munurinn milli Reykjavíkur, Kaupmannahafnar og Bratislava endurspeglar fyrst og fremst launa- og rekstrarkostnað og það hvernig hvert samfélag hefur ákveðið að skipta kostnaði tannlæknaþjónustunnar milli einstaklingsins og hins opinbera.

Ef markmiðið væri að lækka reikning íslenskra fullorðinna væri því stærsta ákvörðunin ekki tekin í Brussel. Hún yrði tekin á Íslandi.