Smjör er einföld vara. Rjómi er strokkaður þar til fitan skilur sig frá vökvanum. Aðferðin hefur í grunninn lítið breyst um aldir.

Samt getur verð á sambærilegu smjörstykki verið mjög ólíkt eftir því hvort það er keypt í Reykjavík, Kaupmannahöfn eða Bratislava.

Verðmunurinn segir þó ekki einn og sér að ESB-aðild geri smjör ódýrara. Til að skilja hann þarf að skoða hvernig mjólkurframleiðsla er studd, hvernig samkeppni er háttað og hvaða viðskiptavernd umlykur markaðinn.

Tvö kerfi sem bæði styðja landbúnað

Danskir og slóvakískir mjólkurframleiðendur starfa innan sameiginlegrar landbúnaðarstefnu Evrópusambandsins, CAP. Hún veitir bændum meðal annars tekjustuðning með beinum greiðslum, fjármagnar aðgerðir í dreifbýli og gerir ráð fyrir sérstökum markaðsaðgerðum þegar alvarlegt ójafnvægi skapast.

Mjólkurmarkaðurinn er gott dæmi. ESB hefur enn heimildir til opinberra inngripa á markaði fyrir smjör og undanrennuduft og getur einnig veitt stuðning við einkageymslu þegar markaðsaðstæður kalla á slíkt. Þetta er öryggisnet, ekki kerfi þar sem stjórnvöld ákveða almennt smásöluverð smjörs.

Íslenskur landbúnaður nýtur einnig opinbers stuðnings og markmið kerfisins eru að mörgu leyti sambærileg: að viðhalda innlendri framleiðslu, styðja byggð og tryggja ákveðið öryggi í matvælaframleiðslu.

Stóri munurinn felst því ekki í því að Ísland verndi landbúnað en ESB geri það ekki. Bæði kerfin gera það – en með ólíkum hætti og utan um mjög ólíka markaði.

Samkeppni innan ESB – vernd út á við

Á innri markaði ESB getur smjör sem framleitt er í Danmörku farið til Slóvakíu, Þýskalands eða Frakklands án tolla milli aðildarríkjanna. Danskur framleiðandi keppir þannig ekki aðeins við aðra danska framleiðendur heldur einnig við mjólkuriðnað annars staðar í sambandinu.

Þetta skiptir máli. Matvöruverslun í Bratislava getur keypt smjör frá framleiðendum í mörgum aðildarríkjum og þeir keppa um aðgang að sama markaði.

En það væri rangt að lýsa ESB sem óvörðum landbúnaðarmarkaði. Sambandið hefur sameiginlega viðskiptastefnu og sameiginlega ytri tollvernd. Innflutningur margra landbúnaðarvara frá ríkjum utan ESB getur borið tolla og fyrir ýmsar vörur eru notaðir tollkvótar, þar sem ákveðið magn fær að koma inn á lægri tollum en gilda utan kvótans.

Kerfið má því einfalda svona:

Mikil samkeppni milli framleiðenda innan ESB – sameiginleg vernd gagnvart umheiminum.

Það er önnur uppbygging en á Íslandi, þar sem innlend mjólkurframleiðsla þjónar mjög litlum markaði og tollvernd takmarkar samkeppni frá mörgum erlendum mjólkurvörum.

Landbúnaðurinn er að mestu utan EES-samningsins

Þetta er líka eitt þeirra sviða þar sem munurinn á EES-aðild Íslands og ESB-aðild er sérstaklega skýr.

EES-samningurinn veitir Íslandi aðgang að stórum hluta innri markaðarins en sameiginleg landbúnaðarstefna ESB, tollabandalagið og sameiginlega viðskiptastefnan falla ekki undir samninginn. Sérstök ákvæði og samningar gilda um viðskipti með landbúnaðarvörur.

Smjör er því allt annars konar dæmi en til dæmis iðnaðarvara sem þegar ferðast að mestu hindrunarlaust um EES-svæðið.

Íslensk stjórnvöld geta lagt tolla á landbúnaðarvörur til að verja innlenda framleiðslu og hafa jafnframt samið um tollkvóta og ívilnanir í viðskiptum við ESB. Slíkir kvótar hafa meðal annars náð til mjólkurafurða.

Hvað skýrir verðmuninn?

Það væri of einfalt að rekja hærra smjörverð á Íslandi eingöngu til tolla.

Verðið sem neytandinn sér í verslun getur meðal annars ráðist af:

• verði á mjólk til vinnslu,

• opinberu stuðnings- og verðlagningarkerfi,

• stærð mjólkurmarkaðarins,

• fjölda framleiðenda og samkeppni þeirra á milli,

• möguleikum verslana til að kaupa frá erlendum birgjum,

• tollum og tollkvótum,

• framleiðslu- og dreifingarkostnaði,

• launum, flutningum og smásöluálagningu,

• og skattlagningu.

Íslenskur mjólkuriðnaður framleiðir fyrir markað sem telur aðeins brot af þeim neytendum sem framleiðandi innan ESB getur selt til. Smæðin getur dregið úr stærðarhagkvæmni. Tollvernd getur jafnframt minnkað samkeppnisþrýsting frá erlendum framleiðendum.

Hvor þátturinn vegur þyngra verður hins vegar ekki lesið beint af verðmiðanum.

Hverju myndi ESB-aðild breyta?

Gangi Ísland í Evrópusambandið yrði breytingin á þessu sviði mun meiri en á þeim hluta innri markaðarins sem EES-samningurinn nær þegar til.

Ísland myndi í meginatriðum ganga inn í sameiginlega landbúnaðarstefnu ESB, tollabandalagið og sameiginlega viðskiptastefnu sambandsins. Í stað íslenskrar tollverndar gagnvart landbúnaðarvörum frá ESB kæmi frjálsara flæði búvara innan sambandsins og íslenskir framleiðendur yrðu hluti af sama markaði og framleiðendur í Danmörku, Írlandi, Frakklandi og öðrum aðildarríkjum. Gagnvart ríkjum utan ESB tæki Ísland hins vegar upp sameiginlega ytri viðskiptastefnu sambandsins.

Íslenskir bændur myndu jafnframt fara inn í stuðningskerfi CAP, þar sem tekjustuðningur, dreifbýlisaðgerðir og ákveðin markaðsúrræði koma í stað hluta þess fyrirkomulags sem nú gildir. Nákvæm aðlögun íslensks landbúnaðar yrði hins vegar eitt af viðfangsefnum aðildarviðræðna; ekki er hægt að lesa fyrirfram úr regluverki ESB nákvæmlega hvaða tímabundnu aðlögun eða sérlausnir kynnu að nást.

Hvað myndi aðild ekki tryggja?

ESB-aðild myndi ekki tryggja að smjör í Reykjavík kostaði það sama og í Kaupmannahöfn eða Bratislava.

Danmörk og Slóvakía eru bæði í ESB en verð er samt ekki það sama þar. Framleiðslukostnaður, laun, skattar, markaðsuppbygging, smásöluálagning og neyslumynstur eru áfram ólík milli ríkja.

Aðild myndi fyrst og fremst breyta rammanum sem íslensk mjólkurframleiðsla starfar innan: stuðningskerfinu, tollakerfinu og samkeppninni frá öðrum framleiðendum innan ESB. Hvernig þær breytingar myndu skila sér í verði smjörs til neytenda færi síðan eftir fleiri þáttum.

Það sem smjörstykkið segir okkur

Verðkönnunin sýnir því ekki einfalda andstæðu milli verndaðs íslensks landbúnaðar og óvarins evrópsks markaðar.

ESB styður bændur og verndar landbúnað sinn líka. Munurinn er sá að verndin liggur að stórum hluta á ytri mörkum sambandsins en innan þeirra starfa framleiðendur á sameiginlegum markaði og keppa sín á milli.

Ísland hefur hins vegar eigið stuðnings- og tollakerfi utan um mun minni innanlandsmarkað.

Smjörstykkið í búðarhillunni segir því eitthvað meira en verð á mjólkurfitu. Það endurspeglar val um hvernig landbúnaður er studdur, hversu opin samkeppnin er og hvar mörkin utan um landbúnaðarmarkaðinn eru dregin.