Noregur er ekki aðili að Evrópusambandinu en er samt eitt tengdasta ríki Evrópu við innri markaðinn. Norðmenn hafa tvisvar hafnað fullri aðild í þjóðaratkvæðagreiðslu, en í gegnum EES-samninginn hafa þeir samþykkt mjög víðtæka þátttöku í regluverki innri markaðarins. Þetta þýðir að norsk fyrirtæki njóta aðgangs að mörkuðum ESB fyrir vörur og þjónustu, norskir borgarar og fyrirtæki starfa innan ramma fjórfrelsisins, og stór hluti evrópskra reglna er tekinn upp í norsk lög.

Ávinningurinn er augljós fyrir atvinnulíf. Noregur er ríkt, opið hagkerfi sem selur orku, sjávarafurðir, iðnaðarvörur, þjónustu og sérhæfða þekkingu til Evrópu. Aðgangur að innri markaðnum minnkar viðskiptahindranir og gerir fyrirtækjum kleift að starfa við svipaðar aðstæður og keppinautar í aðildarríkjum. Fyrir neytendur þýðir þetta meira vöruúrval, samkeppni og sameiginlegar reglur um gæði og öryggi. Fyrir vinnumarkað og menntun þýðir þetta einnig meiri hreyfanleika og þátttöku í evrópskum samstarfsverkefnum. EES hefur þannig veitt Noregi stóran hluta efnahagslegs ávinnings sem fylgir ESB-aðild án þess að landið sé formlega inni í sambandinu.

Takmörkunin er áhrifaleysið miðað við fulla aðild. Noregur þarf oft að taka upp reglur sem varða innri markaðinn, en hefur ekki sama atkvæðisrétt í ráðherraráði ESB eða sama beina þátttökurétt í Evrópuþinginu og aðildarríki hafa. Norðmenn geta haft áhrif á meðan mál eru á undirbúningsstigi, en þeir eiga ekki sæti við borðið þar sem ákvarðanir eru teknar með sama hætti og Danmörk, Svíþjóð og Finnland. Þetta hefur oft verið kallað lýðræðislegur halli EES: landið fær markaðsaðgang en samþykkir að stór hluti reglna komi utan frá.

Noregur greiðir í evrópska sjóði, innleiðir reglur og þarf að fylgja sameiginlegum stöðlum. Munurinn er að landið hefur minna formlegt vald yfir reglunum en aðildarríki hafa. Fyrir ríki sem vilja hámarka markaðsaðgang en lágmarka pólitíska aðild getur EES verið raunhæf millileið. Fyrir ríki sem vilja einnig hafa full áhrif á reglusetningu, stefnumótun og pólitíska forgangsröðun Evrópu er full aðild sterkari staða. Noregur sýnir því bæði kosti EES og mörk þess.

Ísland sem aðili að EES-samningnum er í sambærilegri stöðu og Noregur.

Tvær kosningar, ein spurning sem lifir áfram

Eins og segir hafa Norðmenn tvisvar hafnað aðild að Evrópusamstarfinu í þjóðaratkvæðagreiðslu og í bæði skiptin var munurinn tiltölulega naumur. Árið 1972 sögðu 53,5% kjósenda nei við aðild að Evrópubandalaginu, forvera Evrópusambandsins, og árið 1994 höfnuðu 52,2% aðild að ESB eftir að samið hafði verið um aðildarskilmála. Í báðum kosningum var andstaðan sérstaklega sterk í dreifðari byggðum og hagsmunir sjávarútvegs og landbúnaðar vógu þungt. Yfirráð yfir náttúruauðlindum, einkum fiskimiðunum, og framtíð norsks landbúnaðar voru meðal helstu röksemda nei-sinna.

Þegar síðari þjóðaratkvæðagreiðslan fór fram hafði EES-samningurinn þegar tekið gildi, 1. janúar 1994. Hann tryggði Noregi aðgang að innri markaði Evrópu án aðildar að ESB og varð eftir nei-ið í nóvember sama ár varanlegur grundvöllur tengsla landsins við sambandið. Noregur hefur því, líkt og Ísland, í meira en þrjá áratugi tekið upp stóran hluta þess regluverks sem gildir um innri markaðinn án þess að eiga fulltrúa eða atkvæðisrétt í þeim stofnunum ESB sem setja reglurnar.

Fyrirhuguð þjóðaratkvæðagreiðsla á Íslandi 29. ágúst 2026 um hvort halda eigi áfram aðildarviðræðum við ESB hefur nú orðið tilefni til endurnýjaðrar umræðu í Noregi. Kjell Magne Bondevik, fyrrverandi forsætisráðherra og fyrrverandi formaður Kristilegra demókrata, sem sjálfur greiddi atkvæði gegn aðild bæði 1972 og 1994, hefur hvatt Jonas Gahr Støre forsætisráðherra til að hefja víðtæka úttekt á kostum og göllum norskrar ESB-aðildar. Bondevik vísar meðal annars til breyttrar heimsmyndar, vaxandi stórveldasamkeppni, árásargirni Rússlands, breyttrar afstöðu Bandaríkjanna til alþjóðlegs samstarfs og þeirrar stöðu sem kynni að skapast ef Ísland gengi í ESB.

Støre hefur sjálfur sagt að Norðmenn eigi að fylgjast vel með þróuninni á Íslandi og að hún skipti Noreg máli, þótt hann telji ekki að niðurstaðan 29. ágúst muni ein og sér ráða afstöðu norsku þjóðarinnar til ESB-aðildar. Norska ríkisstjórnin hefur jafnframt þegar hafið mat á því hvaða afleiðingar hugsanleg aðild Íslands gæti haft fyrir Noreg og EES-samstarfið. Í greinargerð til Stórþingsins í maí var sérstaklega bent á að ef Ísland gengi í ESB yrðu aðeins Noregur og Liechtenstein eftir í EFTA-stoð EES, á móti 28 ríkjum ESB. Jafnframt væri líklegt að svigrúm til sérstakra lausna fyrir EES/EFTA-ríkin minnkaði.

Íslenska atkvæðagreiðslan snýst því ekki aðeins um framtíð Íslands í Evrópu. Hún getur einnig breytt forsendum þeirrar skipanar sem Noregur hefur byggt Evrópustefnu sína á í rúma þrjá áratugi. Það þýðir ekki að norskt ESB-aðildarferli fylgi sjálfkrafa í kjölfarið, en það kann að gera spurninguna um stöðu Noregs sem regluþega utan sambandsins erfiðari að láta liggja óhreyfða.