Finnland er sérstaklega áhugavert í íslenskri ESB-umræðu. Löndin eru fámenn, norræn jaðarríki með erfiðar aðstæður til landbúnaðar og mikla áherslu á sjálfstæða utanríkisstefnu. En þegar Finnland gekk í ESB árið 1995 valdi það aðra leið en Ísland og Noregur: fulla þátttöku í Evrópusamstarfinu í stað EES-samningsins.

Fyrir Finna hafði aðildin sérstaka merkingu vegna landfræðilegrar og sögulegrar stöðu landsins. Finnland hafði lengi þurft að vega og meta samband sitt við bæði Vestur-Evrópu og Rússland. Með ESB-aðild festi landið sig skýrar í evrópsku efnahags- og stjórnmálasamstarfi.

Öryggi og staða Finnlands í Evrópu

Ólíkt Svíþjóð, þar sem aðildarumræðan snerist að miklu leyti um fullveldi og hlutleysi, var hún í Finnlandi nátengd landfræðilegri stöðu landsins. Finnland á meira en 1.300 kílómetra landamæri að Rússlandi og hafði allt kalda stríðið þurft að feta vandrataða leið milli vestrænna markaðstengsla og trúverðugrar hlutleysisstefnu gagnvart Kreml. Í alþjóðastjórnmálafræði var þessi staða gjarnan nefnd „finnlandisering“ eða Finlandisation.

Þegar Sovétríkin liðuðust í sundur árið 1991 opnaðist pólitískt svigrúm sem finnsk stjórnvöld nýttu hratt. Finnland sótti um aðild að Evrópusambandinu í mars 1992, aðeins þremur mánuðum eftir formleg endalok Sovétríkjanna.

Mauno Koivisto, þáverandi forseti Finnlands, setti rökin skýrt fram: aðild að ESB væri í reynd öryggismál. Hún festi Finnland í hópi vestrænna lýðræðisríkja og drægi úr hættu á að landið stæði eitt gagnvart óvissu í austri. Þessi sýn hafði veruleg áhrif á afstöðu almennings og skýrir að hluta hvers vegna yngri kynslóðir í Finnlandi voru jákvæðari gagnvart aðild en jafnaldrar þeirra í Svíþjóð og Noregi.

56,9% sögðu já – en landið var klofið

Í þjóðaratkvæðagreiðslunni 16. október 1994 samþykktu 56,9% kjósenda aðild að ESB. Kjörsókn var 70,8%, sem var nokkuð hærra en í Svíþjóð, þar sem 52,3% sögðu já í þjóðaratkvæðagreiðslu þremur vikum síðar. Sérstök atkvæðagreiðsla fór einnig fram á Álandseyjum, sjálfstjórnarhéraði Finnlands, þar sem 73,6% studdu aðild. 

Stuðningur var mestur meðal menntaðra íbúa í suður- og vesturhluta landsins, en andstaða var sterkari í dreifbýli og í austur- og norðurhluta Finnlands. Það voru einmitt svæði sem síðar urðu hvað berskjölduðust gagnvart þeim breytingum á landbúnaði sem fylgdu aðildinni. 

Landbúnaðurinn: erfiðasta aðlögunin

Þótt öryggismál hafi vegið þungt í finnsku aðildarumræðunni varð landbúnaður eitt þeirra sviða þar sem aðlögunin að ESB varð hvað mest. Fyrir aðild var finnskur landbúnaður verndaður með umfangsmiklu innlendu kerfi verð- og tekjustuðnings, innflutningshöftum og annarri landamæravernd. Stuðningur við framleiðendur var mun meiri en almennt innan ESB og við inngönguna voru verð til framleiðanda að meðaltali um tvöfalt hærri en í þáverandi aðildarríkjum sambandsins.

Þegar Finnland gekk í ESB 1. janúar 1995 tók sameiginleg landbúnaðarstefna ESB, CAP við af þessu kerfi og viðskipti við önnur aðildarríki urðu hluti af innri markaðnum. Breytingin varð hröð. Verð til framleiðanda í finnskum landbúnaði lækkaði að meðaltali um 40% strax í upphafi árs 1995 og verðfallið var sérstaklega mikið á korni. Lægra verð á fóðri og sumum öðrum aðföngum mildaði áhrifin, en aðeins að hluta. Stuðningur við landbúnað hvarf því ekki með aðildinni; hann færðist hins vegar að verulegu leyti frá háu, vernduðu innlendu verðlagi yfir í sameiginleg markaðsúrræði og greiðslur samkvæmt CAP, ásamt þeim viðbótarstuðningi sem Finnland fékk heimild til að veita.

Aðstæður í Finnlandi skýra hvers vegna landbúnaðurinn varð svo viðkvæmt mál í aðildarviðræðunum. Landið liggur norðarlega, vaxtartíminn er stuttur og vetur langir og kaldir. Uppskera á hektara er því almennt minni en við hagstæðari skilyrði í Mið-Evrópu en kostnaður meiri. Langar vegalengdir og strjál byggð auka enn á þennan mun. Finnsk stjórnvöld hafa því lengi lagt áherslu á að sameiginleg landbúnaðarstefna þurfi að geta tekið tillit til þess að náttúruleg framleiðsluskilyrði eru mjög ólík innan ESB.

Finnland samdi um sérlausnir fyrir norðlægan landbúnað

Þessar sérstöku aðstæður endurspegluðust í aðildarsamningi Finnlands. Mikilvægust er 142. gr., sem heimilar Finnlandi og Svíþjóð, með samþykki framkvæmdastjórnar ESB, að greiða langtímaþjóðarstuðning til landbúnaðar á norðlægum svæðum. Ákvæðið tekur til landbúnaðarsvæða norðan 62. breiddargráðu og einnig til aðliggjandi svæða sunnar þar sem loftslagsskilyrði eru sambærileg og gera landbúnað sérstaklega erfiðan.

Á þessum grundvelli greiðir Finnland svokallaðan norrænan stuðning (Nordic Aid). Hann nær meðal annars til mjólkurframleiðslu, búfjár, ræktunar og garðyrkju og er greiddur alfarið úr finnska ríkissjóðnum til viðbótar við stuðning samkvæmt CAP. Núgildandi heimild framkvæmdastjórnarinnar gildir frá 2022 til 2027 og setur árlegt hámark stuðningsins við 574,5 milljónir evra. Það er þó hámarksheimild en ekki fjárhæð sem sjálfkrafa er greidd út; til samanburðar nam norræni stuðningurinn um 300 milljónum evra árið 2022.

141. gr. aðildarsamningsins var annars eðlis. Hún fól ekki í sér fasta, landfræðilega afmarkaða stuðningsheimild eins og 142. gr., heldur heimilaði framkvæmdastjórninni að samþykkja viðbótarstuðning ef „alvarlegir erfiðleikar“ vegna aðildarinnar væru enn fyrir hendi eftir að önnur aðlögunarúrræði hefðu verið fullnýtt. Á þessu ákvæði byggðist um árabil sérstakur stuðningur við landbúnað í Suður-Finnlandi.

Grundvöllur þess stuðnings hefur síðan breyst. Finnska landbúnaðarráðuneytið vísar nú til hans sem stuðnings sem áður var kenndur við 141. gr. Fram til loka árs 2022 byggðist hann á sérstakri heimild í landbúnaðarregluverki ESB og framkvæmdastjórnin hefur samþykkt áframhaldandi stuðningskerfi fyrir árin 2023–2027. Umfang þess er mun minna en norræna stuðningsins og heildarfjárhæðin á að lækka smám saman á tímabilinu.

Finnska fordæmið sýnir því að hægt er að semja um sérákvæði vegna sérstakra landfræðilegra og loftslagslegra aðstæðna. Það segir hins vegar ekki fyrir um hvaða undanþágur eða stuðningsheimildir Ísland gæti fengið í hugsanlegum aðildarviðræðum; það yrði sjálfstætt samningsatriði.

Áhrif fyrir bændur: stuðningur vegur þungt

Stuðningskerfi finnsks landbúnaðar er í dag í meginatriðum þríþætt. Bændur fá beingreiðslur sem eru að fullu fjármagnaðar úr sjóðum ESB, stuðning sem er fjármagnaður sameiginlega af ESB og Finnlandi, meðal annars vegna náttúrulegra takmarkana og umhverfisaðgerða, og loks landsbundinn stuðning úr finnska ríkissjóðnum. Í búfjárframleiðslu hækkar hluti þessa stuðnings eftir því sem norðar dregur.

Opinber stuðningur er því stór hluti af rekstrargrundvelli finnsks landbúnaðar. Finnska landbúnaðarráðuneytið bendir sjálft á að vegna norðlægrar legu landsins og hás framleiðslukostnaðar standi tekjur af sölu landbúnaðarafurða aðeins undir hluta framleiðslukostnaðar. Nýlegt mat á CAP-áætlun Finnlands staðfestir jafnframt að beingreiðslur og greiðslur vegna náttúrulegra takmarkana hafi gegnt mikilvægu hlutverki við að jafna sveiflur í tekjum bænda.

Á móti kom að aðildin tengdi finnska bændur beint við sameiginlegan markað ESB með landbúnaðarafurðir. Verðmyndun á mörgum afurðum varð því mun háðari evrópskum markaðsaðstæðum og samkeppni við innfluttar vörur. Við inngönguna lækkaði framleiðendaverð í finnskum landbúnaði að meðaltali um 40%; rannsóknir hafa meðal annars metið lækkun á verði mjólkur um 27% og nautakjöts um 40%. Matvöruverð til neytenda lækkaði einnig að meðaltali um 11% í tengslum við inngönguna, meðal annars vegna lægra framleiðendaverðs og frjálsari innflutnings frá öðrum ESB-ríkjum.

Færri býli — en stærri

Stærsta langtímabreytingin sést þó ekki aðeins í verði heldur í uppbyggingu landbúnaðarins. Árið 1995 voru um 98.700 býli í Finnlandi en árið 2000 voru þau komin niður í um 78.400. Fækkunin hélt áfram næstu áratugi og árið 2024 voru skráð tæplega 41.000 landbúnaðar- og garðyrkjubýli. Á sama tíma hefur meðalstærð býla aukist; árið 2024 var meðalræktarland um 55 hektarar á býli.

Þessa þróun er þó varasamt að skýra eingöngu með ESB-aðildinni. Aðildin hraðaði mikilli aðlögun á tíunda áratugnum, en tæknibreytingar, fjárfestingarþörf, hækkandi framleiðslukostnaður, öldrun bænda og almenn þróun í átt að stærri rekstrareiningum hafa einnig haft áhrif. Svipuð samþjöppun hefur átt sér stað víðar í Evrópu.

Óánægja með afkomu og regluverk

Þótt stuðningskerfið sé umfangsmikið hefur afkoma bænda áfram verið viðkvæmt pólitískt mál. Finnsk stjórnvöld hafa á síðustu árum lagt sífellt meiri áherslu á samkeppnishæfni, áhættustýringu og stöðu bænda í matvælakeðjunni. Fyrsta matið á CAP-áætlun Finnlands 2023–2027 bendir til þess að stuðningsgreiðslur veiti mikilvægan stöðugleika en að ekki sé raunhæft að gera ráð fyrir að þær hækki verulega til framtíðar. Því þurfi einnig að styrkja önnur úrræði sem bæta viðnámsþrótt og arðsemi búrekstrar.

Þessi umræða er hluti af víðari óánægju bænda innan ESB. Mótmæli í fjölmörgum Evrópuríkjum 2024 og síðar beindust meðal annars að lágum afurðaverðum, hækkandi kostnaði, samkeppni vegna innflutnings, umhverfiskröfum og stjórnsýslubyrði. Viðbrögð ESB hafa meðal annars falist í einföldun CAP-reglna; svokallaður Omnibus III-pakki um landbúnað var samþykktur í lok árs 2025 og miðar meðal annars að færri eftirlitskröfum og einfaldari stuðningsreglum.

Óánægjan er einnig sýnileg í Finnlandi sjálfu. Í apríl 2026 komu finnskir bændur á dráttarvélum að þinghúsinu í Helsinki til að vekja athygli á stöðu landbúnaðar, fækkun býla, hækkandi kostnaði og áhyggjum af fæðuöryggi. Mótmælin voru ekki skipulögð af helstu bændasamtökunum heldur hópi bænda sjálfra.

Einn þáttur í erfiðleikum finnskrar matvælaframleiðslu hefur verið missir rússneska markaðarins. Þar þarf þó að gera mikilvægan greinarmun: árið 2014 bönnuðu rússnesk stjórnvöld innflutning fjölmargra matvæla frá ESB sem svar við refsiaðgerðum sambandsins. Það hafði sérstaklega mikil áhrif á finnskan mjólkuriðnað, sem hafði byggt upp umtalsverðan útflutning til Rússlands. Viðskipti drógust enn frekar saman eftir innrás Rússlands í Úkraínu 2022.

Finnland vill halda svigrúmi innan CAP

Helstu hagsmunasamtök bænda og skógareigenda, MTK, taka virkan þátt í mótun finnskrar landbúnaðarstefnu og reka jafnframt hagsmunagæslu í Brussel. Þar eru meðal annars til umræðu einföldun regluverks, afkoma bænda, staða þeirra gagnvart verslun og matvælaiðnaði og fjármögnun landbúnaðar og dreifbýlisþróunar eftir 2027.

Umræðan snýst nú ekki lengur einfaldlega um að „verja aðra stoð CAP“. Framkvæmdastjórn ESB lagði árið 2025 til verulega breytt fyrirkomulag fyrir fjárhagsrammann 2028–2034, þar sem landbúnaðar- og byggðastuðningur yrði að stærri hluta felldur inn í landsbundnar og svæðisbundnar samstarfsáætlanir. Samkvæmt tillögunni yrði Finnlandi tryggð að lágmarki 4,8 milljarða evra ESB-fjármögnun til landbúnaðar, auk landsbundinnar mótframlagsfjármögnunar. Finnsk stjórnvöld hafa lagt áherslu á að tryggja áfram öflugan tekjustuðning, fjármögnun dreifbýlisþróunar og nægilegt svigrúm ríkjanna til að laga CAP að ólíkum framleiðsluskilyrðum. Endanlegt fyrirkomulag hefur þó ekki verið ákveðið.

Áhrif fyrir neytendur: matvöruverð lækkaði

Fyrstu áhrif aðildarinnar voru bein og auðmælanleg. Þegar Finnland gekk í ESB 1. janúar 1995 lækkaði framleiðendaverð í landbúnaði að meðaltali um 40% þegar finnskt verð- og verndarkerfi vék fyrir sameiginlegri landbúnaðarstefnu ESB og verðlagi á sameiginlegum markaði. Lækkunin skilaði sér að hluta áfram til neytenda: matvöruverð lækkaði að meðaltali um 11% við inngönguna.

Þetta voru því ein skýrustu skammtímaáhrif aðildarinnar á finnsk heimili. Athyglisvert er að rannsókn á þessum breytingum komst að þeirri niðurstöðu að framlegð vinnslu og verslunar í evrum hefði í meginatriðum haldist óbreytt við inngönguna. Verðlækkunin til neytenda stafaði því að verulegu leyti af miklu lægra verði landbúnaðarafurða fremur en lækkun á álagningu síðar í virðiskeðjunni.

Til lengri tíma er verðmyndunin flóknari

Aðildin opnaði finnskan matvælamarkað fyrir mun meiri samkeppni frá öðrum ESB-ríkjum. Finnskar verslanir og matvælafyrirtæki gátu í auknum mæli keypt vörur og aðföng annars staðar frá sambandinu án þeirrar landamæraverndar sem áður hafði stutt hátt finnskt verð til framleiðanda. Rannsóknir á fyrstu árum aðildarinnar benda jafnframt til þess að staða smásölunnar í matvælakeðjunni hafi styrkst þar sem verslanir gátu nýtt samkeppni bæði milli finnskra framleiðenda og milli innlendra og erlendra birgja.

Það þýðir þó ekki að verð á matvöru í Finnlandi ráðist einfaldlega af verði á innri markaðnum. Flutningskostnaður, vinnsla, skattar og álagning verslana skipta einnig máli. Ný rannsókn finnsku samkeppnis- og neytendastofnunarinnar sýnir að það er jafnframt mjög mismunandi eftir vörutegundum hvernig kostnaðar- og verðbreytingar færast milli bænda, matvælaiðnaðar, verslana og neytenda. Að meðaltali í þeim vöruflokkum sem rannsóknin náði til var hlutur verslunar rúmlega fjórðungur af verði án virðisaukaskatts, hlutur matvælaiðnaðar tæplega 40% og hlutur frumframleiðenda um 35%.

Samkeppni í finnskri dagvöruverslun er auk þess mjög samþjöppuð. Árið 2025 var S Group með 49% markaðshlutdeild og K Group 33,5%, þannig að tvær stærstu samstæðurnar voru saman með rúmlega 82% markaðarins. Lidl var með 9,5%. Slík samþjöppun segir ekki ein og sér hvert verðlagið ætti að vera, en hún sýnir hvers vegna ekki er hægt að gera ráð fyrir að allar verðlækkanir fyrr í matvælakeðjunni skili sér sjálfkrafa og að fullu til neytenda.

Neytendur greiða stuðninginn einnig sem skattgreiðendur.

Það er líka önnur hlið á myndinni. Finnskir neytendur eru jafnframt skattgreiðendur og taka þannig þátt í að fjármagna landbúnaðarstuðning. Hluti hans kemur úr sameiginlegum fjárlögum ESB, sem Finnland greiðir til ásamt öðrum aðildarríkjum, en umfangsmikill landsbundinn stuðningur við finnskan landbúnað er greiddur beint úr finnska ríkissjóðnum. CAP-áætlun Finnlands fyrir árin 2023–2027 felur til dæmis í sér um 4,4 milljarða evra framlag úr sjóðum ESB auk landsbundinnar fjármögnunar.

Þetta gerir kostnaðar- og ábatamatið flóknara en einfaldan samanburð á verði í búð. Neytendur nutu verulegrar verðlækkunar þegar Finnland gekk inn á sameiginlegan landbúnaðar- og matvælamarkað ESB, en á sama tíma er hluti kostnaðar við að viðhalda landbúnaðarframleiðslu við erfið norðlæg skilyrði greiddur sameiginlega í gegnum skatta og opinberan stuðning.

Því væri of einfalt bæði að segja að ESB-aðild hafi ein og sér tryggt Finnum lágt matvöruverð og að landbúnaðarstyrkir haldi neytendaverði uppi. Finnska reynslan sýnir fremur tvenn samhliða áhrif: aðildin lækkaði verulega það verð sem neytendur greiddu við inngönguna, en Finnland hefur jafnframt kosið að verja innlenda landbúnaðarframleiðslu með umfangsmiklum opinberum stuðningi.

Evran: Finnland fór alla leið

Þegar kom að sameiginlegu myntinni völdu Finnar aðra leið en nágrannar þeirra á Norðurlöndum. Danmörk hafði samið um formlega undanþágu frá þátttöku í evrunni, en Svíþjóð hafnaði upptöku hennar í þjóðaratkvæðagreiðslu árið 2003. Mikilvægt er þó að gera greinarmun á ríkjunum: Svíþjóð hefur enga formlega undanþágu frá evrunni. Samkvæmt sáttmálum ESB á landið að taka hana upp þegar skilyrðin eru uppfyllt, en sænska krónan hefur aldrei verið tekin inn í ERM II, sem er eitt skilyrðanna fyrir upptöku evrunnar.

Finnland fór hina leiðina. Landið tengdi finnska markið við evrópska gengissamstarfið árið 1996 og varð síðan eitt ellefu ríkja sem tóku þátt í þriðja stigi efnahags- og myntbandalagsins frá upphafi 1. janúar 1999. Frá þeim degi var gengi marksins gagnvart evrunni óafturkallanlega fest við 5,94573 mörk fyrir hverja evru og evran varð gjaldmiðill Finnlands í rafrænum viðskiptum og bókhaldi. Evru-seðlar og -mynt tóku síðan við af finnska markinu í ársbyrjun 2002.

Finnland varð þar með eina Norðurlandaríkið sem tók þátt í evrunni frá upphafi. Sú ákvörðun er lýsandi fyrir þá stefnu sem Finnland fylgdi á fyrstu árum ESB-aðildarinnar: fremur en að halda sig á jaðri nýrra samstarfsverkefna tók landið þátt í einum helsta kjarna evrópskrar efnahagssamþættingar.

Minni gengisáhætta — en ekki lengur eigið stýrivaxtatæki

Fyrir finnskt atvinnulíf fól evran meðal annars í sér að gengisáhætta gagnvart helstu evruríkjunum hvarf. Fyrirtæki þurftu ekki lengur að verja sig gegn sveiflum marksins gagnvart evrunni og verð varð auðveldara að bera saman milli landa. Þetta eru meðal þeirra áhrifa sem almennt fylgja sameiginlegri mynt og geta auðveldað viðskipti og fjárfestingu innan evrusvæðisins.

Sama ákvörðun hafði aðra hlið. Finnland gat ekki lengur ákveðið eigin stýrivexti eða fellt gengi gjaldmiðilsins til að bregðast sérstaklega við finnskum efnahagsvanda. Frá 1999 hefur peningastefna landsins verið hluti af sameiginlegri peningastefnu evrusvæðisins, sem Seðlabanki Evrópu ákveður með hliðsjón af aðstæðum á evrusvæðinu í heild. Finnlandsbanki er hluti af evrukerfinu og tekur þátt í þeirri ákvarðanatöku, en getur ekki rekið sjálfstæða finnska peningastefnu.

Þetta skiptir máli fyrir lítið útflutningshagkerfi eins og Finnland. Verði landið fyrir áfalli sem bitnar harðar á því en öðrum evruríkjum er ekki hægt að bregðast við með gengislækkun eða sérstakri vaxtalækkun. Aðlögunin þarf þá frekar að eiga sér stað í gegnum laun, verð, framleiðni, ríkisfjármál og vinnumarkað.

ESB-aðild og evran eru ekki sami áfanginn

Finnska reynslan sýnir jafnframt að rétt er að greina á milli aðildar að ESB og upptöku evrunnar. Finnland gekk í ESB árið 1995 en varð ekki aðili að evrusvæðinu fyrr en fjórum árum síðar og seðlar og mynt komu ekki í umferð fyrr en 2002.

Samkvæmt núverandi reglum skuldbinda ný aðildarríki ESB sig almennt til að taka upp evruna þegar þau uppfylla tilskilin efnahagsleg og lagaleg skilyrði. Þar á meðal er að gjaldmiðill landsins hafi verið í ERM II í að minnsta kosti tvö ár án alvarlegs gengisóstöðugleika. Danmörk er undantekning vegna sérstakrar undanþágu í sáttmálunum.

Hugsanleg ESB-aðild Íslands myndi því ekki þýða að evran tæki sjálfkrafa við af krónunni á aðildardegi. Gengi Ísland í sambandið án sérstakrar undanþágu myndi hins vegar, miðað við núverandi reglur, stefna landsins til lengri tíma að upptöku evrunnar þegar skilyrði þess væru uppfyllt. Nákvæm staða Íslands að þessu leyti yrði jafnframt eitt þeirra atriða sem þyrfti að liggja fyrir í aðildarsamningi.

Almenningsálitið: sterk staða ESB-aðildarinnar

Þrjátíu árum eftir inngöngu virðist ESB-aðild Finnlands njóta traustrar stöðu meðal almennings. Í Standard Eurobarometer haustið 2025 sögðust 58% Finna treysta Evrópusambandinu, samanborið við 48% að meðaltali í ESB. Enn skýrari er afstaðan þegar spurt er um aðildina sjálfa: 82% töldu Finnland hafa notið góðs af ESB-aðildinni og 85% töldu landið hafa meira vægi sem aðildarríki en það hefði utan sambandsins.

Finnsk afstaða er einnig áberandi jákvæð þegar kemur að sumum stærri stefnumálum sambandsins. Í sérstakri Eurobarometer-könnun um stækkun ESB árið 2025 studdu 81% Finna aðild Úkraínu að sambandinu, að því gefnu að landið uppfyllti skilyrði aðildar. Aðeins Svíþjóð mældist hærri, með 91% stuðning, en Danmörk var einnig með 81%. Meðaltalið innan ESB var 52%.

Þessar tölur sýna ekki að Finnar séu gagnrýnislausir á ESB eða styðji ætíð aukna samþættingu. Þær benda hins vegar til þess að sjálf aðildin sé mun síður umdeild en mörg einstök málefni innan sambandsins.

ESB-gagnrýni án Fixit

Þetta sést vel á þróun Sannra Finna, Perussuomalaiset. Flokkurinn hefur lengi verið eindregið gagnrýninn á aukna samþættingu innan ESB og hafði um árabil útgöngu Finnlands (Fixit) sem langtímamarkmið. En afstaðan hefur breyst. Í kosningastefnu sinni fyrir Evrópuþingskosningarnar 2024 sagði flokkurinn að einhliða útganga Finnlands úr ESB væri ekki raunhæfur kostur í fyrirsjáanlegri framtíð og flokkurinn sæktist ekki lengur með virkum hætti eftir Fixit.

Það þýðir ekki að ESB-gagnrýni hafi horfið. Sannir Finnar vilja takmarka frekari samþættingu, leggja áherslu á fullveldi aðildarríkjanna og hafa meðal annars lagst gegn sameiginlegri skuldsetningu ESB. Flokkurinn sýnir því að hægt er að vera harður gagnrýnandi á þróun sambandsins án þess að gera úrsögn Finnlands að næsta pólitíska verkefni.

Þetta er sérstaklega athyglisvert þar sem Sannir Finnar hafa setið í ríkisstjórn Petteris Orpo frá 2023. Þrátt fyrir verulegan ágreining um einstök ESB-mál hefur aðildin sjálf ekki orðið að meginátakamáli ríkisstjórnarinnar. Opinber stefna Finnlands skilgreinir Evrópusambandið sem mikilvægasta pólitíska og efnahagslega samstarfsramma landsins og samfélag sameiginlegra gilda og leggur áherslu á að Finnland starfi sem virkt aðildarríki innan sambandsins.

Finnska reynslan sýnir því ekki að þrjátíu ára aðild hafi eytt pólitískum ágreiningi um Evrópusambandið. Ágreiningurinn snýst hins vegar í vaxandi mæli um hvað ESB eigi að gera, hversu langt samþættingin eigi að ganga og hvaða hagsmuni Finnland eigi að verja innan sambandsins — fremur en hvort landið eigi yfirhöfuð að vera þar.

Nettógreiðandi — en vill breyta því í hvað féð fer

Finnland greiðir meira í sameiginlegan sjóð Evrópusambandsins en það fær þaðan til baka. Landið hefur verið nettógreiðandi á hverju ári frá 2001 og raunar öll aðildarárin nema 1996, 1997 og 2000. Það þýðir einfaldlega að greiðslur Finnlands til fjárlaga ESB eru meiri en þær fjárveitingar sem renna beint aftur til landsins. Finnsk stjórnvöld benda jafnframt á að slíkur nettóútreikningur taki ekki til efnahagslegs ávinnings af aðildinni, svo sem aðgangs að innri markaðinum.

Þetta hefur gert aðhald í fjárlögum ESB að viðvarandi finnsku hagsmunamáli. Það sést skýrt í afstöðu stjórnvalda til tillögu framkvæmdastjórnarinnar um næsta langtímafjárhagsramma, MFF 2028–2034. Framkvæmdastjórnin lagði árið 2025 til verulega stærri fjárhagsramma en þann sem nú gildir. Finnska ríkisstjórnin telur heildarumfang tillögunnar of mikið, þótt hún telji forgangsröðun hennar að mörgu leyti ganga í rétta átt.

Meira í varnir, samkeppnishæfni og Úkraínu

Finnland vill að stærri hluti sameiginlegra fjármuna fari í þau verkefni sem stjórnvöld telja að skili skýrum evrópskum virðisauka: varnarmál og öryggi, samkeppnishæfni, rannsóknir og nýsköpun og áframhaldandi stuðning við Úkraínu. Finnsk stjórnvöld styðja meðal annars verulega aukningu á fjármögnun evrópskrar varnargetu og hernaðarlegra samgangna og aukið fé til rannsókna og nýsköpunar.

Landfræðileg staða Finnlands hefur einnig orðið sérstakt fjárhagslegt hagsmunamál eftir innrás Rússlands í Úkraínu. Finnland vill að löng ytri landamæri landsins við Rússland vegi þyngra þegar fé úr öryggis- og landamærasjóðum ESB er skipt milli ríkja. Finnsk stjórnvöld hafa jafnframt lagt áherslu á að tryggja áfram nægjanlega fjármögnun landbúnaðar, þar sem norðlægar aðstæður gera framleiðslu dýrari en víða annars staðar í sambandinu.

Finnland og Svíþjóð eru nær hvort öðru en ætla mætti

Í þessu efni er munurinn á Finnlandi og Svíþjóð ekki eins mikill og stundum mætti ætla. Sænska ríkisstjórnin telur einnig tillögu framkvæmdastjórnarinnar fyrir 2028–2034 allt of umfangsmikla og vill niðurskurð og endurforgangsröðun. Um leið fagnar hún aukinni áherslu á öryggi, borgaralegar og hernaðarlegar varnir, stuðning við Úkraínu og samkeppnishæfni.

Ágreiningurinn snýst því ekki einfaldlega um að annað ríkið vilji stórt ESB-fjárlag en hitt lítið. Bæði Finnland og Svíþjóð vilja halda aftur af heildarútgjöldum en verja eða auka þau útgjöld sem þau telja þjóna brýnustu sameiginlegu hagsmununum. Finnland leggur þar sérstaklega áherslu á varnir, austurlandamærin, samkeppnishæfni og að tryggja mikilvægar greiðslur til finnsks landbúnaðar.

Nettóstaðan ein segir því takmarkaða sögu um kostnað eða ávinning af aðild. Hún segir hversu mikið ríki greiðir beint í fjárlög ESB miðað við það sem rennur til baka úr þeim, en ekki hvert heildarvirði þátttöku í innri markaðinum, sameiginlegum sjóðum eða öðrum samstarfsverkefnum er.

Tvær ólíkar leiðir innan sama sambands

Finnland og Svíþjóð gengu í Evrópusambandið sama dag, 1. janúar 1995. Löndin eiga margt sameiginlegt: þau eru lítil, opin norræn hagkerfi, byggja á umfangsmiklu velferðarkerfi og standa frammi fyrir mörgum sömu áskorunum í samkeppni, lýðfræði og öryggismálum. Samt hefur afstaða þeirra til sumra þátta Evrópusamstarfsins þróast á ólíkan hátt.

Munurinn sést skýrast í evrunni. Finnland ákvað að taka þátt í efnahags- og myntbandalaginu frá upphafi og varð aðili að evrusvæðinu árið 1999. Svíþjóð hélt sænsku krónunni og hafnaði upptöku evrunnar í þjóðaratkvæðagreiðslu árið 2003. Finnland hefur þannig gengið lengra en Svíþjóð í þessum mikilvæga þætti efnahagslegrar samþættingar.

Það væri þó of einfalt að lýsa Svíþjóð sem hálfgerðum áhorfanda að Evrópusamstarfinu. Sænsk stjórnvöld rekja aðildina til langrar þróunar í átt að nánari tengslum við Evrópu, allt frá fríverslunarsamningi við Evrópubandalagið og EES-samningnum til fullrar aðildar. ESB-aðildin varð jafnframt möguleg þegar kalda stríðinu lauk og fyrri hugmyndir um að aðild samrýmdist ekki sænsku hlutleysi misstu vægi.

Fyrir Finnland hafði ákvörðunin þó sérstaka landfræðilega og sögulega merkingu. Eftir fall Sovétríkjanna varð ESB-aðild ekki aðeins leið inn á innri markaðinn heldur einnig stefnumarkandi ákvörðun um stöðu Finnlands í Evrópu. Finnsk stjórnvöld hafa síðar lýst henni sem leið til að festa landið traustar í samfélagi vestrænna lýðræðisríkja.

Þessi munur hefur minnkað að sumu leyti. Eftir að Finnland gekk í NATO árið 2023 og Svíþjóð árið 2024 eru bæði ríkin nú aðilar að sömu helstu evrópsku og atlantshafslegu samstarfsstofnunum á sviði efnahags- og öryggismála. Munurinn liggur því síður í því hvort ríkin tilheyri evrópsku samstarfi en í því hversu langt þau hafa viljað ganga í einstökum þáttum samþættingarinnar.

Finnska reynslan sýnir þannig að ESB-aðild segir ekki ein og sér fyrir um eina ákveðna Evrópustefnu. Tvö ríki geta gengið í sambandið sama dag, haft mjög svipaða efnahagslega hagsmuni og samt tekið ólíkar ákvarðanir um hversu langt þau vilja ganga í samþættingunni.