Þú situr á veitingastað í Barcelona síðasta kvöldið í ferðinni.

Kvöldverðurinn kostar 30 evrur. Þú leggur íslenska debet- eða kreditkortið að posanum, greiðslan er samþykkt og þú heldur áfram að spjalla.

Veitingastaðurinn bætir engu kortagjaldi við reikninginn. Fyrir algeng neytendakort má hann almennt ekki gera það samkvæmt evrópskum greiðslureglum sem gilda á öllu EES-svæðinu.

Nokkrum dögum síðar birtist færslan á íslenska reikningnum.

Þar kemur annað kerfi við sögu. Reikningurinn þinn er í íslenskum krónum en veitingastaðurinn rukkaði í evrum. Kortaútgefandinn þarf því að umbreyta 30 evrum í krónur samkvæmt því gengi og þeim kjörum sem gilda um kortið. Gjaldeyrisálag eða annar kostnaður við umbreytinguna getur verið innbyggður í uppgjörið.

Þarna mætast tvær hliðar Evrópusamstarfsins í einni greiðslu:

Reglurnar um kortagreiðsluna eru að verulegu leyti sameiginlegar á EES. Gjaldmiðillinn er það ekki.

Reglurnar sem kaupmaðurinn þarf að fylgja

Árið 2015 samþykktu Evrópuþingið og ráð Evrópusambandsins tvær mikilvægar gerðir á sviði korta- og greiðsluþjónustu.

Önnur var reglugerð ESB nr. 2015/751 um milligjöld fyrir kortatengdar greiðslur. Hún setti meðal annars hámark á þau milligjöld sem greiðast vegna margra algengra debet- og kreditkortagreiðslna neytenda.

Hin var önnur greiðsluþjónustutilskipunin, PSD2, sem setti reglur um greiðsluþjónustu á innri markaðnum, neytendavernd, öryggi rafrænna greiðslna og réttindi og skyldur greiðenda og greiðsluþjónustuveitenda.

Saman leiddu reglurnar meðal annars til þess að kaupmenn mega almennt ekki leggja sérstakt álag á neytanda fyrir þær kortagreiðslur sem falla undir þakið á milligjöldum. Framkvæmdastjórn ESB lýsir reglunum þannig að bannið nái til algengra debet- og kreditkorta neytenda.

Þess vegna á spænski veitingastaðurinn almennt ekki að bæta sérstöku „Visa-gjaldi“ eða „Mastercard-gjaldi“ við 30 evrurnar aðeins vegna þess að þú greiðir með slíku korti.

Bannið er þó ekki algilt fyrir hvers kyns kort og greiðslufyrirkomulag. Tiltekin fyrirtækjakort og sum kortakerfi falla utan milligjaldareglnanna. Þess vegna er nákvæmara að segja að sérstök álög séu bönnuð fyrir langflestar venjulegar kortagreiðslur neytenda, en ekki að ekkert greiðslugjald sé nokkurn tíma heimilt.

Ísland samdi ekki reglurnar

Þessar reglur urðu til í löggjafarferli Evrópusambandsins.

Framkvæmdastjórn ESB lagði fram tillögurnar. Síðan fjölluðu Evrópuþingið og ráð ESB um þær og samþykktu endanlegan texta árið 2015.

Ísland átti ekki aðild að þeirri ákvörðun.

Íslenskir ráðherrar sátu ekki í ráði ESB þegar reglurnar voru samþykktar og íslenskir kjósendur áttu enga fulltrúa á Evrópuþinginu.

EES-samningurinn veitir EES/EFTA-ríkjunum þó möguleika á að taka þátt í sérfræðivinnu og koma sjónarmiðum að á undirbúningsstigi löggjafar. Það er sú þátttaka í mótun reglna sem nefnd er decision shaping. Hún veitir möguleika á áhrifum áður en löggjöfin er samþykkt, en ekki atkvæði í hinni endanlegu löggjafarákvörðun.

Þegar ESB hafði samþykkt reglurnar tók annað ferli við.

Reglurnar fara yfir í EES

Reglugerðin um milligjöld var tekin inn í EES-samninginn með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 21/2019. Hún tók gildi á EES-svæðinu 1. janúar 2020.

PSD2 var tekin inn með ákvörðun nr. 165/2019. Þar þurfti meðal annars að uppfylla stjórnskipuleg skilyrði í EES/EFTA-ríkjunum áður en ákvörðunin gat tekið gildi, og reglurnar tóku gildi á EES-svæðinu 1. maí 2022.

Ísland hefur síðan innleitt reglurnar í íslenskan rétt.

Þess vegna stendur íslenskur korthafi á veitingastað í Barcelona að þessu leyti innan sama lagaramma og korthafi frá Frakklandi eða Þýskalandi.

Ferlið er aftur það sama og í öðrum dæmum hér í kaflanum um regluþegann:

ESB mótar og samþykkir regluna → EES/EFTA-ríkin meta hana → sameiginlega EES-nefndin tekur hana inn í EES-samninginn → reglan verður hluti af íslenskum rétti.

Ísland tekur þátt í síðari hluta ferlisins og getur reynt að hafa áhrif á þann fyrri.

En það greiðir ekki atkvæði þegar meginreglan sjálf verður til innan ESB.

En bankinn má samt umbreyta evrunum í krónur.

Hér er mikilvægt að gera sér grein fyrir því að kortaálag söluaðilans og gjaldeyrisviðskipti kortaútgefandans eru ekki sami kostnaðurinn.

Veitingastaðurinn rukkar 30 evrur.

Ef reikningurinn þinn er í krónum þarf hins vegar að umbreyta þeim 30 evrum í íslenskan gjaldmiðil. Kortaútgefandinn eða annar aðili í greiðslukeðjunni getur notað ákveðið viðskiptagengi og innheimt gjald eða álag vegna gjaldeyrisviðskiptanna samkvæmt þeim skilmálum sem gilda um kortið.

PSD2 bannar ekki gjaldeyrisviðskipti eða kostnað vegna þeirra.

Reglurnar gera hins vegar kröfur um gagnsæi og upplýsingar um kostnað og ESB hefur jafnframt sett sérstakar reglur um upplýsingagjöf þegar neytanda er boðin gjaldmiðilsbreyting við kortagreiðslu.

Þetta er því ekki leið fyrir veitingastaðinn til að komast fram hjá banninu við kortaálagi. Þetta er annar þáttur greiðslunnar: það kostar að breyta einum gjaldmiðli í annan.

Þetta er ekki séríslenskt vandamál

Hér þarf einnig að varast of einfalda skiptingu milli „Íslendingsins“ og „Evrópubúans“.

Spánverji með evrureikning greiðir 30 evrur og þarf enga gjaldmiðilsbreytingu. Sama gildir um Frakka, Þjóðverja, Slóvaka og aðra sem nota evru.

En ekki öll ESB-ríki nota evru.

Dani sem greiðir spænska reikninginn af reikningi í dönskum krónum, Svíi með sænskar krónur eða Pólverji með zloty stendur einnig frammi fyrir gjaldmiðilsbreytingu.

Frá 1. janúar 2026 eru 21 aðildarríki ESB á evrusvæðinu, eftir að Búlgaría tók upp evru. Danmörk, Svíþjóð, Pólland, Tékkland, Ungverjaland og Rúmenía nota áfram eigin gjaldmiðla.

Kostnaðurinn við íslenska kortafærslu í Barcelona stafar því ekki af því einu að Ísland sé utan Evrópusambandsins.

Hann stafar af því að kortið er tengt reikningi í öðrum gjaldmiðli en þeim sem greiðslan fer fram í.

Hér endar EES-samningurinn

Þessi grein dregur því fram mikilvæg mörk í Evrópusamstarfi Íslands.

Greiðsluþjónusta og fjármálaþjónusta eru að verulegu leyti innan EES-samningsins. Efnahags- og myntbandalag ESB er það ekki.

Efnahags- og myntbandalagið er meðal þeirra stefnumála ESB sem EES-samningurinn tekur ekki til.

Ísland tekur því upp greiðslureglur innri markaðarins en tekur ekki þátt í sameiginlegri peningastefnu evrusvæðisins.

Seðlabanki Íslands ákveður íslenska stýrivexti og krónan hefur sitt eigið gengi.

Seðlabanki Evrópu ákveður hins vegar sameiginlega peningastefnu þeirra 21 ríkja sem nota evru.

Í þessu samhengi er Ísland því regluþegi á greiðslumarkaðnum, en ekki regluþegi í peningastefnu evrusvæðisins.

Það er mikilvægur greinarmunur.

Hverju myndi ESB-aðild breyta?

ESB-aðild ein og sér myndi ekki gera kortafærsluna í Barcelona gjaldmiðilsfrjálsa.

Ísland myndi ekki taka upp evru daginn sem það gengi í sambandið. Ný aðildarríki þurfa fyrst að uppfylla sérstök skilyrði um meðal annars verðstöðugleika, opinber fjármál, langtímavexti og gengisstöðugleika og taka þátt í gengissamstarfinu ERM II áður en evra er tekin upp.

Á meðan Ísland notaði áfram krónu þyrfti enn að breyta 30 evrum í krónur þegar íslenskt kort væri notað á Spáni.

Grundvallarbreytingin kæmi fyrst ef Ísland tæki síðar upp evru.

Þá yrði greiðsla í Barcelona af íslenskum evrureikningi greiðsla í sama gjaldmiðli og reikningurinn er í.

Reglurnar eru þegar að breytast aftur

Greiðslumarkaðurinn er í stöðugri þróun.

Framkvæmdastjórn ESB lagði árið 2023 fram nýjan pakka til að endurskoða PSD2. Þar er gert ráð fyrir nýrri greiðsluþjónustutilskipun, PSD3, og sérstakri greiðsluþjónustureglugerð, PSR.

Markmiðið er meðal annars að auka varnir gegn greiðslusvikum, gera gjöld gagnsærri og styrkja neytendavernd. Formleg vinna við endanlega lagatextann hefur haldið áfram á árinu 2026.

Þegar þær reglur verða endanlega samþykktar verður sama spurningin aftur uppi fyrir Ísland.

Eru þær EES-tækar? Þarf aðlögun? Hvenær verða þær teknar inn í EES-samninginn?

Ísland getur komið sjónarmiðum að á mótunarstigi og mun eiga aðkomu að EES-ferlinu síðar.

En þegar Evrópuþingið og ráð ESB ákveða endanlegan texta eiga íslenskir kjósendur enga þingmenn við atkvæðagreiðsluna og íslensk stjórnvöld ekkert atkvæði í ráðinu.

Aftur í Barcelona

Þú gengur út af veitingastaðnum eftir að hafa greitt 30 evrur.

Ein lítil kortafærsla sýnir í raun tvö ólík Evrópukerfi.

Annars vegar eru greiðslureglurnar. Þær voru samdar og samþykktar innan ESB, síðar teknar inn í EES-samninginn og gilda nú einnig um íslenska neytendur og fjármálafyrirtæki. Þær takmarka meðal annars möguleika kaupmanna á að bæta sérstökum gjöldum við venjulegar neytendakortagreiðslur.

Þar er Ísland hluti af sameiginlegum innri markaði.

Hins vegar er gjaldmiðillinn. Þar hefur Ísland valið annað kerfi. Krónan stendur utan efnahags- og myntbandalags ESB og greiðsla í evrum þarf því að umbreytast í íslenskar krónur.

Þar nær EES-samningurinn ekki lengra.

Kortafærslan sýnir þannig bæði hvað það þýðir að vera regluþegi – og hvað það þýðir ekki.

Ísland tekur upp sameiginlegar reglur um hvernig greiðslan fer fram án þess að hafa atkvæði þegar þær eru samþykktar innan ESB. En Ísland hefur ekki tekið upp sameiginlega gjaldmiðilinn sem greiðslan fer fram í.

Á einum veitingareikningi í Barcelona sést því nokkuð nákvæmlega hvar Ísland er innan evrópska kerfisins og hvar það stendur utan þess.