iPhone er óvenju hentug vara fyrir verðkönnun.

Ólíkt kaffibolla, tannlæknatíma eða leiguíbúð getum við borið saman nákvæmlega sömu vöruna. Sami framleiðandi, sama gerð, sama geymslurými og nánast sömu tæknilegu eiginleikar hvort sem síminn er keyptur í Reykjavík, Kaupmannahöfn eða Bratislava.

Og niðurstaðan kemur kannski á óvart.

Þann 18. ágúst 2026 kostaði iPhone 17 með 256 GB geymslu 149.990 krónur hjá Epli á Íslandi. Apple seldi sömu gerð á 7.499 danskar krónur í Danmörku og iStores í Slóvakíu skráði verðið 979 evrur.

Verðin miðast við skráð almennt verð 18. ágúst 2026, án tímabundinna tilboða eða símáskrifta. Við umreikning er miðað við viðmiðunargengi Seðlabanka Evrópu sama dag: 1 evra = 142,20 kr. og 7,4759 danskar krónur.

Íslenski síminn er samkvæmt þessu um 5% dýrari en sá danski og tæplega 8% dýrari en sá slóvakíski.

Það er verðmunur en hann er langt frá þeim margfalda mun sem sést á sumum öðrum vörum og þjónustu í Verðkönnun.

VSK skýrir ekki muninn

Fyrsta skýringin sem liggur beint við er skattlagning.

En þar verður myndin strax áhugaverð.

Almennt virðisaukaskattshlutfall er 24% á Íslandi, 25% í Danmörku og 23% í Slóvakíu.

Þegar VSK er tekinn úr verðinu verður samanburðurinn um það bil:

Íslenski síminn er því enn um 6–7% dýrari áður en VSK er lagður á.

Skatturinn skýrir með öðrum orðum aðeins lítinn hluta verðmunarins. Raunar er danska VSK-hlutfallið hærra en það íslenska þótt síminn kosti minna í Kaupmannahöfn.

Þá hlýtur það að vera tollurinn?

Nei.

Þarna er iPhone sérstaklega áhugavert dæmi.

Ísland stendur utan tollabandalags Evrópusambandsins og hefur eigin tollastefnu. Það gæti því virst rökrétt að gera ráð fyrir að iPhone beri annan eða hærri toll þegar hann kemur til Íslands.

En bæði Ísland og Evrópusambandið eru þátttakendur í samningi Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar um upplýsingatæknivörur, Information Technology Agreement eða ITA. Samningurinn felur í sér afnám tolla á fjölmargar upplýsingatæknivörur og nær meðal annars til síma- og fjarskiptabúnaðar. Ísland var meðal upphaflegra þátttakenda ásamt Evrópubandalaginu.

Farsíminn er því í grundvallaratriðum tollfrjáls bæði á Íslandi og í ESB.

Þetta er mikilvæg niðurstaða fyrir verðkönnun.

Staða Íslands utan tollabandalags ESB skýrir ekki verðmuninn með innflutningstolli á sjálfan iPhone-símann.

Tollamörkin eru samt til staðar

Það þýðir þó ekki að tollabandalagið skipti engu máli.

Vara sem hefur verið flutt inn til ESB og leyst til frjálsrar dreifingar getur farið milli Danmerkur, Slóvakíu og annarra aðildarríkja án nýrrar innflutningstollafgreiðslu.

Ísland er hins vegar sérstakt tollsvæði. EES-samningurinn skapar sameiginlegan innri markað að stórum hluta en hann er ekki tollabandalag. Tollmeðferð og tollamörk eru því áfram til staðar milli Íslands og ESB.

Ef símar eru til dæmis dreifðir til Evrópu úr stóru vöruhúsi innan ESB þarf sending til Íslands að fara í gegnum sérstaka útflutnings- og innflutningsmeðferð.

Það getur skapað umsýslu- og dreifingarkostnað.

En þar sem tollurinn á símanum sjálfum er núll er ekki hægt að leggja allan verðmuninn á tollabandalagið.

Ísland hefur líka þegar sameiginlegu vörureglurnar

iPhone er ekki heldur dæmi um að vara þurfi að gangast undir allt annað tæknilegt eftirlit vegna þess að hún er seld á Íslandi.

EES-samningurinn nær yfir meginhluta regluverks innri markaðarins um vörur. Sameiginlegar reglur um meðal annars tæknilegar kröfur, öryggi og markaðseftirlit auðvelda sölu sömu vara á öllu EES-svæðinu.

Íslenski iPhone-síminn er því ekki sérstök vara sem þarf að hanna eða votta frá grunni fyrir 400 þúsund manna markað.

Að þessu leyti nýtur Ísland þegar stórs hluta þess ávinnings sem fylgir sameiginlegum innri markaði.

Hvað stendur þá eftir?

Þegar tollar, tæknilegt regluverk og stór hluti skattamunarins hafa verið teknir út úr myndinni standa eftir hversdagslegri skýringar.

Verðið getur meðal annars mótast af:

• innkaupskjörum innflytjenda og smásala,

• stærð sendinga og birgðahaldi,

• flutnings- og dreifingarkostnaði,

• samkeppni milli söluaðila,

• launum og öðrum rekstrarkostnaði,

• verðstefnu Apple og söluaðila á hverjum markaði,

• og gengi krónunnar.

Þá skiptir einnig máli að verð er ákveðið í staðbundnum gjaldmiðlum og breytist ekki daglega með gengi.

Apple eða söluaðili sem ákveður íslenskt verð þarf að taka tillit til þess að krónan getur styrkst eða veikst meðan varan er á markaði. Í Danmörku er krónan haldin mjög stöðugri gagnvart evrunni en Slóvakía notar evru. Ísland notar fljótandi krónu.

Gengisáhætta getur því verið einn þáttur verðmyndunarinnar – en verðkönnunin ein segir ekki hversu stór hún er.

Smæðin virðist ekki skapa gríðarlegan verðmun

Kannski er áhugaverðasta niðurstaðan þó sú sem sést ekki.

Íslenski markaðurinn telur aðeins brot af íbúafjölda Danmerkur eða Slóvakíu. Vörurnar þarf að flytja yfir Atlantshafið og dreifa á litlum markaði í eigin gjaldmiðli.

Samt er iPhone 17 ekki tvöfalt dýrari.

Hann er samkvæmt þessum samanburði aðeins nokkrum prósentum dýrari.

Það bendir til þess að fyrir mjög stöðluð, verðmæt og auðflutt alþjóðleg raftæki geti kostnaður vegna smæðar og landfræðilegrar fjarlægðar verið hlutfallslega lítill miðað við verð vörunnar sjálfrar.

Það er önnur niðurstaða en fæst þegar við skoðum kaffibolla eða tannlæknatíma, þar sem stór hluti kostnaðarins verður til á staðnum.

Innri markaður þýðir heldur ekki eitt verð

Danmörk og Slóvakía sýna annað mikilvægt atriði.

Bæði ríkin eru í Evrópusambandinu, á sama innri markaði og innan sama tollabandalags. Samt kostar síminn um 1.003 evrur í Danmörku en 979 evrur í Slóvakíu samkvæmt þeim verðum sem hér eru notuð.

ESB hefur ekki eitt sameiginlegt smásöluverð á iPhone.

Skattlagning, samkeppni, markaðsaðstæður og verðákvarðanir fyrirtækja eru áfram ólíkar milli ríkja.

Sameiginlegur markaður minnkar viðskiptahindranir. Hann afnemur ekki alla verðmuni.

Hverju myndi ESB-aðild breyta?

Gangi Ísland í Evrópusambandið yrði landið hluti af tollabandalagi ESB.

Tollamörkin milli Íslands og aðildarríkjanna hyrfu. Vara sem hefði þegar verið leyst til frjálsrar dreifingar innan ESB gæti því farið áfram til Íslands án nýrrar innflutningstollafgreiðslu.

Það gæti einfaldað dreifingu og birgðakeðjur fyrirtækja sem þjónusta Ísland úr evrópskum vöruhúsum.

En fyrir iPhone væri breytingin minni en fyrir margar aðrar vörur.

Ástæðan er einföld:

Tollurinn á símanum er þegar núll og Ísland tekur þegar þátt í sameiginlegu vöruregluverki í gegnum EES.

ESB-aðild myndi því ekki fjarlægja stóran toll sem nú er innbyggður í íslenska verðið.

Hverju myndi aðild ekki breyta?

ESB-aðild myndi ekki sjálfkrafa:

• tryggja sama iPhone-verð og í Danmörku eða Slóvakíu,

• breyta íslenska markaðnum úr 400 þúsund manna markaði í sex milljóna manna smásölumarkað,

• eyða flutningskostnaði til Íslands,

• jafna innkaupskjör allra söluaðila,

• samræma smásöluálagningu,

• eða afnema íslensku krónuna við inngöngu.

Ísland myndi heldur ekki þurfa að hafa sama VSK-hlutfall og Danmörk eða Slóvakía. ESB samræmir ramma virðisaukaskattskerfisins en aðildarríkin hafa áfram mismunandi skattprósentur, eins og samanburður landanna tveggja sýnir þegar.

Það sem iPhone segir okkur

iPhone er því óvenju gagnlegt dæmi í verðkönnun.

Hér höfum við nákvæmlega sömu alþjóðlegu vöruna. Hún er tollfrjáls bæði á Íslandi og í ESB. Tæknilegt regluverk er að stórum hluta þegar sameiginlegt í gegnum EES. VSK-hlutföllin eru svipuð.

Og verðið er líka tiltölulega svipað.

Íslenski síminn er dýrari, en munurinn er ekki stór miðað við margar aðrar vörur og þjónustu sem við höfum skoðað.

iPhone sýnir því að smæð Íslands, fjarlægð frá meginlandi Evrópu og staða utan tollabandalagsins leiða ekki sjálfkrafa til miklu hærra neytendaverðs. Þegar varan er verðmæt, stöðluð, auðflutt, tollfrjáls og innan sameiginlegs tæknilegs markaðar getur verðmunurinn orðið furðu lítill.

Og það er kannski einmitt tilgangurinn með Verðkönnun: ekki að sýna að Ísland sé alltaf dýrara, heldur að komast að því hvenær verðmunurinn verður til – og hvenær hann verður það ekki.