Gallabuxur eru alþjóðleg vara. Bómullin getur komið frá einu landi, efnið verið ofið í öðru, rennilásar og hnappar framleiddir annars staðar og buxurnar að lokum saumaðar saman í enn öðru landi. Þaðan fara þær gjarnan í stórt dreifingarvöruhús áður en þær rata í verslun í Reykjavík, Kaupmannahöfn eða Bratislava.

Sé nákvæmlega sama gerð gallabuxna dýrari í Reykjavík er freistandi að leita skýringarinnar í tollum og stöðu Íslands utan tollabandalags Evrópusambandsins.

En þar kemur nokkuð á óvart:

Ísland leggur ekki toll á innfluttar gallabuxur.

Ísland afnam tollinn

Tollar á fatnað og skó voru afnumdir á Íslandi 1. janúar 2016 og árið eftir voru tollar á öðrum vörum, að landbúnaðarafurðum undanskildum, einnig felldir niður. Alþjóðaviðskiptastofnunin hefur því lýst Íslandi sem ríki þar sem tollar á öllum ólandbúnaðarvörum hafa verið afnumdir.

Þetta skiptir verulegu máli fyrir verðsamanburðinn.

Gallabuxur sem framleiddar eru í Bangladess, Kína eða öðru ríki utan Evrópu bera almennt engan íslenskan innflutningstoll, óháð því hvort þær eigi uppruna í landi sem Ísland hefur gert fríverslunarsamning við.

Hærra verð á gallabuxum í Reykjavík verður því ekki skýrt með því að íslensk stjórnvöld leggi 10 eða 12 prósenta toll á vöruna. Sá hluti eldri skýringarinnar fellur einfaldlega brott.

En tollabandalagið skiptir samt máli – af annarri ástæðu.

EES er innri markaður en ekki tollabandalag

Ísland tekur þátt í innri markaði Evrópu í gegnum EES-samninginn. Vörur sem eiga uppruna á EES-svæðinu geta að meginstefnu farið milli Íslands og ESB-ríkjanna án tolla og stór hluti tæknilegs regluverks um vörur er sameiginlegur.

EES er hins vegar fríverslunarsvæði, ekki tollabandalag.

Munurinn verður skýr þegar gallabuxur frá ríki utan Evrópu koma til Rotterdam.

Þegar vara frá þriðja ríki er flutt inn í ESB þarf fyrst að tollafgreiða hana. Eftir að hún hefur verið leyst til frjálsrar dreifingar og viðeigandi ytri tollur greiddur ef hann á við getur hún ferðast frjálst um tollsvæði ESB. Hún þarf ekki nýja tollafgreiðslu þegar hún fer frá Hollandi til Danmerkur, Slóvakíu eða annars ESB-ríkis.

Þetta er einn helsti eiginleiki tollabandalagsins.

En leiðin til Íslands endar á nýjum tollamörkum.

Vilji sama verslunarkeðja senda hluta sendingarinnar úr vöruhúsi sínu í ESB til Íslands fara buxurnar hins vegar út fyrir tollsvæði sambandsins og inn á íslenskt tollsvæði.

Þær þurfa því að fara í gegnum útflutnings- og innflutningsmeðferð þótt íslenski tollurinn á vörunni sjálfri sé núll. Sú staðreynd að vara hefur þegar verið tollafgreidd inn í ESB gerir hana ekki sjálfkrafa að vöru með EES-uppruna. EES-samningurinn byggir á upprunareglum en tollabandalag ESB byggir að þessu leyti á því hvort vara hafi verið leyst til frjálsrar dreifingar innan tollsvæðisins.

Þetta er fíngerður en mikilvægur munur.

Fyrir íslenskan neytanda felst kostnaðurinn því ekki endilega í tollinum sjálfum, heldur getur hann meðal annars falist í sérstakri flutningsleið, tollskýrslugerð, innflutningsmeðferð, birgðahaldi og því að þjónusta þarf mjög lítinn markað utan megindreifikerfis ESB.

Smæð markaðarins skiptir líklega meira máli

Stór alþjóðleg fatakeðja getur keypt gríðarlegt magn fyrir verslanir sínar á meginlandi Evrópu og dreift því úr fáum stórum vöruhúsum.

Íslenski markaðurinn er annarrar stærðar.

Sendingar eru minni, flutningsleiðir lengri og kostnaði við birgðahald og dreifingu þarf að dreifa á færri seldar einingar. Fyrirtæki geta jafnframt verðlagt sömu vöruna á mismunandi hátt eftir markaðsaðstæðum, samkeppni og kaupmætti í hverju landi.

Þá bætast við þættir eins og:

• flutningskostnaður,

• stærð pantana og samningskjör við birgja,

• birgðahald og dreifing,

• laun og húsnæðiskostnaður verslana,

• fjöldi keppinauta,

• virðisaukaskattur,

• gengissveiflur,

• og verðstefna alþjóðlegra vörumerkja.

Skattar skýra heldur ekki sjálfkrafa hærra íslenskt verð. Almennur virðisaukaskattur á Íslandi er 24% en í Danmörku er almenna hlutfallið 25%. Séu sömu gallabuxur samt ódýrari í Kaupmannahöfn þarf því að leita annarra skýringa.

Upprunareglurnar skipta minna máli en ætla mætti

Upprunareglur eru mikilvægur hluti fríverslunarsamninga. Þær ákvarða hvort vara teljist eiga uppruna á samningssvæðinu og eigi þar með rétt á tollfríðindum.

En einmitt í tilviki gallabuxna þarf að gæta að einu:

Þar sem Ísland leggur nú þegar engan toll á fatnað skiptir uppruni innfluttra gallabuxna almennt ekki máli fyrir fjárhæð íslenska innflutningstollsins.

Upprunareglur skipta áfram máli í viðskiptakerfinu almennt, meðal annars þegar íslenskar eða evrópskar vörur eiga að njóta fríðinda samkvæmt fríverslunarsamningum. En þær eru ekki sannfærandi skýring á því hvers vegna gallabuxur frá þriðja ríki kosta meira í Reykjavík en í Kaupmannahöfn.

Ísland og ESB reka ólíka viðskiptastefnu

Hér kemur hins vegar annar raunverulegur munur í ljós.

Ísland rekur eigin tollastefnu og tekur þátt í umfangsmiklu neti fríverslunarsamninga í gegnum EFTA.

ESB rekur aftur á móti eina sameiginlega viðskiptastefnu fyrir öll 27 aðildarríkin. Sama ytri tollskrá gildir þegar vörur koma inn á tollsvæði sambandsins og viðskiptasamningar ESB gilda fyrir markaðinn í heild.

Þetta hefur tvær gagnstæðar afleiðingar sem mikilvægt er að halda aðskildum.

Fyrirtæki innan ESB fá aðgang að mjög stórum sameiginlegum markaði þar sem vörur sem hafa verið leystar til frjálsrar dreifingar geta farið milli aðildarríkja án nýrrar tollafgreiðslu.

Á móti hefur einstakt aðildarríki ekki lengur eigin ytri tollastefnu.

Hverju myndi ESB-aðild breyta?

Gangi Ísland í Evrópusambandið yrði Ísland hluti af tollabandalagi þess.

Gallabuxur sem hefðu þegar verið fluttar inn og leystar til frjálsrar dreifingar í Rotterdam eða öðru ESB-ríki gætu þá farið áfram til Íslands innan sama tollsvæðis. Núverandi ytri tollamörk milli Íslands og ESB hyrfu.

Fyrir verslunarkeðjur sem reka sameiginleg vöruhús og dreifikerfi innan ESB gæti það einfaldað aðfangakeðjuna og minnkað umsýslu við að senda vörur til Íslands.

En annað myndi gerast á sama tíma.

Ísland myndi taka upp sameiginlega ytri tollskrá ESB og sameiginlega viðskiptastefnu sambandsins í stað núverandi sjálfstæðrar stefnu.

Og þar verður gallabuxnadæmið sérstaklega áhugavert.

Aðild gæti jafnvel hækkað toll á sumum gallabuxum

Ísland hefur valið að leggja engan toll á fatnað, sama hvaðan hann kemur.

ESB hefur ekki gert það sama. Sameiginleg tollskrá sambandsins leggur tolla á ýmsan fatnað frá þriðju ríkjum. Raunverulegur tollur fer þó eftir nákvæmri vöruflokkun og upprunalandi og getur verið lægri eða enginn ef viðkomandi ríki nýtur fríverslunarsamnings eða annarra tollfríðinda.

ESB-aðild myndi því ekki endilega lækka innflutningstoll á gallabuxum til Íslands. Fyrir sumar vörur gæti hið gagnstæða gerst: Ísland gæti þurft að taka upp ytri toll ESB þar sem íslenski tollurinn er nú núll.

Á móti kæmi að tollurinn væri aðeins greiddur þegar varan kæmi fyrst inn á sameiginlegt tollsvæði ESB. Eftir það gæti hún farið áfram til Íslands með sömu sendingum og dreifikerfum og þjónusta önnur aðildarríki.

Þetta er raunverulegt hagrænt álitaefni – ekki einföld saga um að tollabandalag þýði alltaf lægri tolla.

Hverju myndi aðild ekki breyta?

Þótt tollamörkin gagnvart ESB hyrfu yrði Ísland áfram lítill markaður langt frá helstu dreifingarmiðstöðvum Evrópu.

ESB-aðild myndi ekki sjálfkrafa:

• lækka sjó- eða flugfrakt til Íslands,

• fjölga þeim gallabuxum sem seljast hér,

• lækka laun eða húsaleigu íslenskra verslana,

• tryggja sömu samningskjör hjá vörumerkjum og stórir evrópskir smásalar fá,

• jafna verðstefnu fyrirtækja milli landa,

• eða tryggja að sama vara kosti það sama í Reykjavík og Kaupmannahöfn.

Og ESB-aðild ein og sér myndi ekki afnema íslensku krónuna eða gengisáhættu hennar.

Það sem gallabuxurnar segja okkur

Gallabuxur eru því gott dæmi um muninn á innri markaði, fríverslunarsvæði og tollabandalagi – en ekki af þeirri ástæðu sem fyrst mætti ætla.

Ísland leggur þegar engan toll á fatnað. Hærra verð á gallabuxum í Reykjavík er því ekki sönnun þess að neytendur séu að greiða sérstakan kostnað vegna íslenskra tolla.

Munurinn liggur frekar í því hvernig aðfangakeðjan er byggð upp. Ísland tekur þátt í innri markaði EES en er sérstakt tollsvæði með eigin viðskiptastefnu. ESB-ríkin eru hins vegar bæði á sameiginlegum innri markaði og innan sama tollabandalags.

ESB-aðild myndi færa Ísland inn fyrir þessi sameiginlegu tollamörk og gæti einfaldað dreifingu frá evrópskum vöruhúsum. Á móti myndi Ísland láta af sjálfstæðri ytri tollastefnu og taka upp tolla- og viðskiptasamninga ESB sem væru ekki í öllum tilvikum hagstæðari fyrir innflutning en núverandi íslenskt fyrirkomulag.

Verðmiðinn á gallabuxunum segir því ekki að tollabandalag geri vörur sjálfkrafa ódýrari. Hann gefur okkur tilefni til að spyrja hvar kostnaðurinn verður til: við tollamörkin, í flutningunum, vegna smæðar markaðarins eða einfaldlega í verðlagningu verslunarinnar.