Gallabuxur eru ein mest selda alþjóðlega neysluvara sem til er. Denim-efnið var líklega ofið í Tyrklandi eða Pakistan. Rennilásinn kom frá verksmiðju í Kína eða Suður-Kóreu. Hnoðin, tvinni og merkimiðinn frá öðrum löndum. Buxurnar voru síðan saumaðar saman, líklega í Bangladess, Túnis eða Austur-Evrópu, og þaðan sendar í vöruhús einhvers staðar í Evrópu áður en þær rötuðu í verslun nálægt þér.

Eða nálægt einhverjum í Kaupmannahöfn. Eða Bratislövu.

Gallabuxurnar eru þær sömu. Leiðin í fataskápinn þinn er það ekki.

Rekjum verðmyndunina

Þegar gámur með gallabuxum kemur til hafnar í Rotterdam gerist eitthvað sem flestir neytendur leiða ekki hugann að: tollafgreiðsla. Tollayfirvöld kanna uppruna vörunnar og leggja á toll í samræmi við viðskiptasamninga Evrópusambandsins við viðkomandi ríki.

Ef gallabuxurnar voru framleiddar í landi sem nýtur ívilnandi markaðsaðgangs að Evrópusambandinu getur tollurinn verið mjög lágur eða enginn. Sama gildir um lönd sem hafa gert fríverslunarsamning við sambandið. Að öðrum kosti gildir hinn almenni tollur ESB á fatnað, sem er um 12 prósent.

Smásali með verslanir í Kaupmannahöfn, Varsjá og Lissabon greiðir þennan toll einu sinni, við ytri landamæri Evrópusambandsins. Eftir það geta vörurnar ferðast frjálst um allan innri markaðinn. Engin frekari tollafgreiðsla, engin frekari landamæraeftirlit og enginn viðbótarkostnaður.

Ein tollafgreiðsla fyrir 27 lönd

Fyrir Ísland er reikningsdæmið annað. Ísland hefur aðgang að víðtæku neti fríverslunarsamninga í gegnum EFTA. Þrátt fyrir það er landið ekki hluti af tollabandalagi Evrópusambandsins. Vörur sem fara milli Íslands og ESB-landa fara því yfir raunveruleg landamæri með tilheyrandi pappírsvinnu, tollameðferð og regluvörslu, jafnvel þótt þær njóti tollfríðinda samkvæmt EES-samningnum eða öðrum samningum.

Smásali sem þjónar Íslandi flytur inn fyrir markað með um 370.000 íbúum. Flutningskostnaði, birgðahaldi og regluvörslu er dreift á mun færri neytendur en þegar um er að ræða markað sem telur hundruð milljóna manna.

Uppruni vörunnar, sérreglur sem fáir þekkja

Síðan eru það upprunareglur. Til að vara njóti lægri tolla samkvæmt viðskiptasamningi þarf að vera hægt að sýna fram á hvaðan hún kemur og að nægilegur hluti framleiðslunnar hafi farið fram í viðkomandi landi. Fyrir stórar og samþættar aðfangakeðjur er þetta venjubundið ferli. Fyrir smærri markaði getur regluvörslukostnaðurinn hins vegar verið hlutfallslega meiri.

Af hverju fatnaður er gott dæmi

Ólíkt parasetamóli eru engin opinber verðlagsákvæði fyrir gallabuxur. Hér ræður samkeppni, framboð og eftirspurn. Samt er verðmunurinn til staðar.

Það bendir til þess að munurinn liggi ekki aðeins í regluverkinu heldur einnig í undirliggjandi skipulagi viðskipta og markaðsaðgangs. Það er ekki eingöngu spurning um skatta eða innlenda verðlagningu. Það skiptir einnig máli hver hefur samið við hvern, hvar landamærin liggja og hversu mikið kostar að flytja vörur yfir þau.

Tollabandalag Evrópusambandsins þýðir að aðildarríkin deila í raun sameiginlegri viðskiptastefnu gagnvart umheiminum. Þegar Evrópusambandið gerir samning við Víetnam, Kanada eða annað ríki nýtast kjörin samstundis fyrirtækjum og neytendum um allt sambandið. Ísland, sem aðili að EFTA og EES, nýtur margra kosta opins markaðar en tekur ekki þátt í þessari sameiginlegu viðskiptastefnu á sama hátt.

Hvað má læra af þessu?

Verð á gallabuxum er ekki bara saga um tísku eða verslunarrekstur. Það er líka saga um viðskiptastefnu.

Tollheimta, fríverslunarsamningar, upprunareglur og tollabandalög eru hluti af þeirri ósýnilegu uppbyggingu sem hefur áhrif á verð í verslunum. Stærri og samþættari markaðir njóta oft lægri viðskiptakostnaðar og sterkari samningsstöðu gagnvart umheiminum.

Gallabuxurnar vita ekkert um tollabandalög, fríverslunarsamninga eða upprunareglur.

En verðið á verðmiðanum endurspeglar allt þetta.