Farsíminn er orðinn jafn sjálfsagður hluti daglegs lífs og rafmagn eða nettenging. Við notum hann til samskipta, vinnu, bankaviðskipta, leiðsagnar og afþreyingar.

En verðið fyrir þessa þjónustu getur verið mjög ólíkt eftir því hvort áskriftin er keypt í Reykjavík, Kaupmannahöfn eða Bratislava.

Sé sambærileg áskrift dýrari á Íslandi vaknar eðlilega spurning: Stafar munurinn af því að Ísland stendur utan Evrópusambandsins?

Hér er svarið sérstaklega áhugavert.

Ísland hefur þegar tekið upp stóran hluta fjarskiptareglna ESB í gegnum EES-samninginn. Verðmunurinn er því dæmi um að sameiginlegt regluverk innri markaðarins leiðir ekki sjálfkrafa til sama verðs.

Fjarskiptakerfi kosta mikið – óháð fjölda notenda

Farsímaþjónusta krefst umfangsmikilla innviða: senda, ljósleiðaratenginga, kjarnaneta, hugbúnaðar, tíðniheimilda og stöðugrar fjárfestingar í nýrri tækni.

Hluti þessa kostnaðar er fastur. Það kostar að koma upp og viðhalda farsímasendi hvort sem nokkur hundruð eða nokkur þúsund viðskiptavinir nota hann.

Þetta getur skipt Ísland máli. Fjarskiptakerfi þarf að þjóna fámennri þjóð sem dreifist um tiltölulega stórt landsvæði og kostnaðinum er dreift á mun færri áskrifendur en í Danmörku eða Slóvakíu.

En smæðin er ekki fullnægjandi skýring ein og sér.

Farsímaverð ræðst líka af fjölda keppinauta, fjárfestingum, samnýtingu innviða, heildsölukjörum, tíðnikostnaði, verðstefnu fyrirtækja og því hversu auðvelt nýjum eða smærri þjónustuaðilum er að keppa.

Lítill markaður getur verið dýr, en hann þarf ekki sjálfkrafa að vera það.

Ísland hefur þegar sameiginlegu leikreglurnar

Á þessu sviði er staða Íslands allt önnur en til dæmis í landbúnaði.

EES-samningurinn nær til fjarskipta og Ísland hefur um áratugaskeið tekið upp meginreglur ESB um samkeppni, markaðsaðgang, neytendavernd og eftirlit á fjarskiptamarkaði.

Nýjasta stóra skrefið er evrópski fjarskiptakóðinn, European Electronic Communications Code. Hann sameinar og endurnýjar regluverk ESB um fjarskiptanet og þjónustu, meðal annars um samkeppni, markaðseftirlit, tíðnir, réttindi neytenda og uppbyggingu háhraðaneta.

Tilskipunin var tekin upp í EES-samninginn og tók að fullu gildi á EES-svæðinu 1. febrúar 2025.

Íslenskur farsímamarkaður stendur því ekki utan hins evrópska regluverks. Að mjög verulegu leyti gilda sömu grunnreglur hér og í Danmörku og Slóvakíu.

Það gerir verðmuninn áhugaverðari:

Ef reglurnar eru að stórum hluta þær sömu, hvers vegna er verðið samt ólíkt?

Samkeppnisreglur tryggja ekki sömu samkeppni

Regluverk getur skapað skilyrði fyrir samkeppni en það getur ekki búið til stærri markað.

Danmörk hefur um sex milljónir íbúa og Slóvakía rúmar fimm milljónir. Ísland er með innan við hálfa milljón íbúa.

Það skiptir máli fyrir möguleika fyrirtækja til að ná stærðarhagkvæmni. Fjarskiptafyrirtæki þurfa að fjárfesta í kerfum, þjónustuveri, upplýsingatækni, öryggi og dreifikerfi jafnvel þótt viðskiptavinir séu fáir.

Markaðsstærð getur einnig haft áhrif á hversu margir keppinautar sjá sér hag í að starfa sjálfstætt og hversu mikið svigrúm er fyrir ódýra sýndarfarsímaþjónustu og önnur viðskiptalíkön.

Á móti getur virk samkeppni milli fárra fyrirtækja verið mikil. Fjöldi fyrirtækja einn segir því ekki hvort samkeppnin sé nægileg.

Til að skýra íslenskt farsímaverð þarf þess vegna að skoða raunverulega samkeppni, kostnað og verðlagningu á íslenska markaðnum, ekki aðeins hvaða reglur eru í lögum.

Reikigjöldin sýna hverju EES getur breytt

Reiki er eitt skýrasta dæmið um bein áhrif evrópsks fjarskiptaregluverks á íslenska neytendur.

Árið 2017 tóku gildi reglur innan EES sem afnámu sérstök smásölureikigjöld fyrir venjulega notkun þegar fólk ferðast tímabundið milli ríkja á EES-svæðinu, með ákveðnum reglum um sanngjarna notkun.

Ísland tók þátt í breytingunni í gegnum EES-samninginn. Farsímanotkun innan EES er því án aukakostnaðar.

Ný reglugerð ESB um reiki tók síðan við árið 2022 og framlengdi kerfið til ársins 2032 ásamt frekari kröfum um meðal annars þjónustugæði og upplýsingar til neytenda. Hún var tekin upp í EES-samninginn og tók gildi hér 1. júlí 2022.

Íslenskur ferðamaður í Danmörku nýtur því í meginatriðum sömu evrópsku reikireglna og slóvakískur ferðamaður í Danmörku.

Þarna hefur EES-aðildin þegar skilað mjög áþreifanlegri breytingu á símreikningi íslenskra neytenda.

En heimareikningurinn er áfram ólíkur

Reikireglurnar sýna jafnframt takmörk sameiginlega markaðarins.

ESB getur bannað tiltekin reikigjöld, sett sameiginlegar reglur um neytendaréttindi og stjórnað ákveðnum heildsölukjörum milli fjarskiptafyrirtækja.

Það ákveður hins vegar ekki að 20 GB farsímaáskrift skuli kosta 15 evrur í öllum ríkjum.

Símafélögin verðleggja þjónustuna sjálf og innlendar markaðsaðstæður skipta áfram miklu máli.

Þess vegna geta neytendur í ríkjum sem lúta sama regluverki greitt mjög ólíkt verð fyrir svipaða þjónustu.

Hvað skýrir þá verðmuninn?

Verð á farsímaáskrift getur meðal annars mótast af:

• stærð markaðarins,

• fjárfestingarkostnaði á hvern viðskiptavin,

• landfræðilegri útbreiðslu netsins,

• fjölda og styrk keppinauta,

• samnýtingu fjarskiptainnviða,

• heildsöluverði fyrir aðgang að netum,

• kostnaði við tíðnir,

• launum og öðrum rekstrarkostnaði,

• sköttum og gjöldum,

• gengisáhættu vegna innflutts búnaðar,

• og verðstefnu fjarskiptafyrirtækjanna.

  Þess vegna væri of langt gengið að segja að íslenska áskriftin sé dýrari vegna þess að Ísland sé ekki í ESB. Hún er líka of einföld skýring á því að verðmunurinn sé allur „kostnaður smæðarinnar“.

Líklegra er að margir þessara þátta leggist saman.

Hverju myndi ESB-aðild breyta?

Á fjarskiptasviðinu yrði lagalega breytingin við ESB-aðild mun minni en á mörgum öðrum sviðum, vegna þess að Ísland hefur þegar tekið upp meginhluta regluverks innri markaðarins í gegnum EES.

Evrópski fjarskiptakóðinn gildir þegar hér. Reikireglurnar gilda þegar hér. Ísland tekur þátt í sameiginlegu regluverki um markaðseftirlit og neytendavernd.

Stærsti kerfislegi munurinn væri því ekki að allt annað regluverk tæki skyndilega gildi.

Munurinn væri meðal annars sá að Ísland færi úr því að taka regluverk innri markaðarins upp í gegnum EES-kerfið yfir í að taka fullan þátt í stofnunum ESB þar sem það er mótað og samþykkt.

Það er mikilvægur stjórnskipulegur munur en segir lítið eitt og sér um verð næsta símreiknings.

Hvað myndi aðild ekki leysa?

ESB-aðild myndi ekki sjálfkrafa:

• fjölga íslenskum farsímanotendum,

• lækka kostnað við að reka farsímanet um landið,

• fjölga samkeppnisaðilum,

• lækka laun eða annan innlendan rekstrarkostnað,

• jafna verðstefnu fjarskiptafyrirtækja milli landa,

• eða tryggja að áskrift í Reykjavík kostaði það sama og í Kaupmannahöfn eða Bratislava.

• 
  

Innan EES-svæðisins getur þú notað farsíma þinn í reiki án aukakostnaðar, þar sem símtöl, sms og gagnamagn dragast beint af innlenda pakkanum þínum.

Það sem símreikningurinn segir okkur

Farsímaáskrift er því gott dæmi um takmörk þess að skýra verðmun með ESB-aðild einni saman.

Ísland, Danmörk og Slóvakía starfa nú þegar að verulegu leyti innan sama evrópska fjarskiptaregluverks. Neytendur njóta sambærilegra réttinda á mörgum sviðum og sama regluverk miðar að því að efla samkeppni og tryggja aðgang að fjarskiptaþjónustu.

Samt getur verðið verið mjög ólíkt.

Það bendir til þess að stærð markaðarins, kostnaður við innviði, samkeppni og verðstefna fyrirtækjanna séu mikilvægir hlutar skýringarinnar.

Símreikningurinn sýnir því ekki hvað gerist þegar Ísland stendur utan evrópska fjarskiptamarkaðarins. Ísland er þegar að verulegu leyti innan hans. Hann sýnir fremur að sameiginlegar leikreglur geta jafnað réttindi og samkeppnisskilyrði án þess að jafna sjálfkrafa verðið sem neytendur greiða.