Á árunum fyrir bankahrunið breyttist íslenskur vinnumarkaður hratt.

Byggingarkranar risu yfir höfuðborgarsvæðinu. Stórar framkvæmdir voru í gangi og fyrirtæki í byggingariðnaði, fiskvinnslu, flutningum og þjónustu leituðu að starfsfólki.

Á sama tíma fjölgaði launafólki frá Póllandi, Litáen, Lettlandi og öðrum ríkjum Mið- og Austur-Evrópu.

Á fáeinum árum varð breytingin sýnileg í íslensku atvinnulífi og síðar í samfélaginu öllu.

Efnahagsuppsveiflan skóp störfin. Launamunur milli ríkja skapaði hvata til að flytja.

En það þurfti líka þriðja þáttinn:

reglur sem gerðu fólki kleift að fara þangað sem vinnan var.

Frjáls för var þegar hluti af EES.

Frjáls för launafólks varð ekki til árið 2004.

Hún hafði verið einn af grundvallarþáttum EES-samningsins frá gildistöku hans árið 1994. Í 28. gr. samningsins er kveðið á um frjálsa för launafólks milli ESB-ríkjanna og EES/EFTA-ríkjanna og bann við mismunun eftir þjóðerni varðandi atvinnu, laun og önnur starfskjör. Rétturinn felur meðal annars í sér að geta tekið atvinnutilboði og flutt til annars EES-ríkis vegna vinnu.

Íslendingur gat því farið til Danmerkur eða Þýskalands til starfa og Dani eða Þjóðverji til Íslands á grundvelli sameiginlegra EES-reglna.

Það sem breyttist árið 2004 var hverjir tilheyrðu þessum sameiginlega markaði.

Tíu ný ríki koma inn

Þann 1. maí 2004 gengu tíu ríki í Evrópusambandið: Pólland, Tékkland, Slóvakía, Ungverjaland, Slóvenía, Eistland, Lettland, Litáen, Kýpur og Malta. Þetta var stærsta einstaka stækkun sambandsins til þess tíma.

En innganga í ESB gerði ríkin ekki sjálfkrafa að aðilum að EES-samningnum.

Til þess þyrfti að stækka EES sérstaklega.

Samningur um þátttöku ríkjanna tíu í Evrópska efnahagssvæðinu var undirritaður 14. október 2003. Hann tók síðan gildi til bráðabrigða frá 1. maí 2004 þannig að stækkun ESB og EES gæti átt sér stað samtímis. Samningurinn tók formlega gildi 6. desember 2005 þegar fullgildingu allra samningsaðila var lokið.

Og hér verður sagan frábrugðin mörgum öðrum dæmum í regluþega.

Ísland var sjálft samningsaðili að stækkun EES.

Ísland var ekki bara áhorfandi

Ísland tók ekki þátt í ákvörðun Evrópusambandsins um að taka ríkin tíu inn í sambandið.

Íslensk stjórnvöld sátu ekki í ráði ESB þegar stækkunin var samþykkt og íslenskir kjósendur áttu enga fulltrúa á Evrópuþinginu. Ísland tók heldur ekki þátt sem aðildarríki í aðildarviðræðum ESB við umsóknarríkin.

En þegar stækka þurfti EES-samninginn var staðan önnur.

Þá þurfti samkomulag milli ESB, aðildarríkjanna, nýju ríkjanna og EES/EFTA-ríkjanna Íslands, Noregs og Liechtenstein. Ísland samþykkti því sjálft samninginn sem færði nýju ríkin inn í EES.

Þetta er mikilvægur fyrirvari við orðið regluþegi.

Í þessu tilviki var Ísland ekki einfaldlega að taka við einhliða ákveðinni ESB-reglu eftir á. Landið var aðili að sjálfum alþjóðasamningnum sem stækkaði EES.

En meginskilmálar stækkunar ESB þar á meðal ramminn um tímabundnar takmarkanir á frjálsri för launafólks höfðu orðið til í aðildarferli ESB.

Dyrnar opnuðust ekki allar í einu

Stækkunin vakti miklar áhyggjur í sumum eldri aðildarríkjum.

Launamunur milli vestur- og austurhluta Evrópu var mikill og óttast var að mjög miklir fólksflutningar gætu orðið á skömmum tíma.

Þess vegna var samið um tímabundið kerfi fyrir ríkisborgara átta Mið- og Austur-Evrópuríkja: Póllands, Tékklands, Slóvakíu, Ungverjalands, Slóveníu, Eistlands, Lettlands og Litáens. Kýpur og Malta féllu ekki undir sama almenna aðlögunarkerfi fyrir frjálsa för launafólks.

Kerfið var gjarnan kennt við 2+3+2 ár.

Ríki gátu fyrst haldið takmörkunum í tvö ár, síðan framlengt þær um þrjú ár og við sérstakar aðstæður í allt að tvö ár til viðbótar. Full frjáls för gagnvart ríkjunum átta varð að lokum að gilda eigi síðar en 2011.

Sum ríki opnuðu vinnumarkaði sína strax.

Önnur ákváðu að bíða.

Ísland valdi síðari leiðina í fyrstu.

Ísland tók síðan eigin ákvörðun árið 2006

Fyrstu tvö árin eftir stækkunina hélt Ísland tímabundnum takmörkunum á aðgangi launafólks frá ríkjunum átta að íslenskum vinnumarkaði.

Þegar fyrsta tveggja ára tímabilinu lauk þurfti Ísland að ákveða hvort það vildi halda takmörkunum áfram.

Niðurstaðan varð að gera það ekki.

Frá 1. maí 2006 gátu ríkisborgarar nýju ríkjanna sem aðlögunarákvæðin tóku til leitað að vinnu og tekið störf á Íslandi án sérstaks atvinnuleyfis. Noregur og Liechtenstein kusu á þeim tíma að halda eigin tímabundnu takmörkunum áfram.

Þetta er mikilvægt fyrir söguna.

Evrópski ramminn hafði ákveðið hvaða réttur ætti að gilda til framtíðar og hvers konar tímabundnar undanþágur væru heimilar.

En innan þess ramma tók Ísland sjálft ákvörðun um að opna íslenska vinnumarkaðinn árið 2006.

Svo kom fólkið

Tímasetningin skipti máli.

Íslenskt hagkerfi var í mikilli uppsveiflu og atvinnurekendur þurftu á vinnuafli að halda. Þegar hindranir minnkuðu varð auðveldara fyrir fólk frá Póllandi og öðrum nýjum EES-ríkjum að koma hingað til starfa.

EFTA hefur síðar lýst því að erlendu vinnuafli á Íslandi hafi fjölgað mjög hratt eftir stækkunina 2004.

Frjáls för skapaði ekki byggingarframkvæmdirnar, störfin í fiskvinnslunni eða eftirspurnina eftir starfsfólki.

Hún breytti því hins vegar hverjir gátu svarað eftirspurninni og hversu auðveldlega.

Fyrir einstaklinginn þýddi þetta ekki bara rétt til að komast yfir landamærin. EES-reglurnar kveða einnig á um bann við mismunun eftir þjóðerni varðandi atvinnu, laun og önnur starfskjör.

Íslenskur vinnuréttur bætti þar við eigin mikilvægu vernd. Samkvæmt lögum nr. 55/1980 eru laun og önnur starfskjör samkvæmt kjarasamningum lágmarkskjör fyrir alla launamenn í viðkomandi starfsgrein, óháð meðal annars þjóðerni.

Frjáls för átti því ekki að þýða að hægt væri að flytja inn ódýrara vinnuafl á lakari lögbundnum lágmarkskjörum.

Opinn vinnumarkaður leysir ekki öll vandamál

Stóraukinn hreyfanleiki vinnuafls skapaði tækifæri fyrir bæði fólk og fyrirtæki.

En hann skapaði líka ný verkefni.

Þegar atvinnurekendur, starfsmannaleigur og fólk frá mörgum ríkjum komu inn á vinnumarkaðinn á skömmum tíma jókst mikilvægi þess að fylgja launum, kjarasamningum, vinnuvernd og öðrum réttindum. Á Íslandi var meðal annars sett sérstök löggjöf um starfsmannaleigur árið 2005 og síðar styrkt regluverk um erlenda starfsmenn og útsenda starfsmenn.

Þetta er einnig hluti af sögunni um frjálsa för.

Að afnema atvinnuleyfi tryggir fólki aðgang að vinnumarkaði. Það tryggir ekki sjálfkrafa að réttindum sé alltaf fylgt í framkvæmd.

Ábyrgðin á eftirliti, kjarasamningum og framfylgd vinnuréttar er áfram að verulegu leyti innlend.

Breytingin varð varanlegri en uppsveiflan

Bankahrunið 2008 batt enda á stóran hluta þeirrar efnahagsuppsveiflu sem hafði dregið fólk til Íslands.

Sumir fluttu aftur úr landi. Aðrir urðu eftir og síðar komu fleiri.

Tveimur áratugum eftir stækkunina er breytingin orðin hluti af íslensku samfélagi.

Þann 1. janúar 2026 voru 23.055 innflytjendur frá Póllandi búsettir á Íslandi, eða tæplega 30% allra innflytjenda samkvæmt tölum Hagstofunnar. Pólverjar voru langfjölmennasti einstaki hópur innflytjenda. Alls voru innflytjendur 19,6% íslenska mannfjöldans.

Þetta varð því ekki aðeins tímabundin tilfærsla vinnuafls á meðan byggingaruppsveifla stóð yfir.

Frjáls för fólks varð einn þeirra þátta sem mótuðu íslenskt samfélag til lengri tíma.

Hvar er regluþeginn í þessari sögu?

Þetta dæmi er flóknara en margar aðrar sögur í þessum greinaflokki.

Frjáls för launafólks er regla innri markaðarins sem Ísland hefur skuldbundið sig til að fylgja með EES-samningnum. Þegar ESB þróar löggjöf sem útfærir þennan rétt er Ísland ekki meðlöggjafi í ráði ESB eða á Evrópuþinginu.

En stækkunin árið 2004 var ekki venjuleg breyting á afleiddri löggjöf.

Til að færa tíu ný ESB-ríki inn í EES þurfti sérstakan alþjóðasamning. Ísland var aðili að honum og þurfti að samþykkja hann.

Og þegar aðlögunartímabilið rann sitt fyrsta skeið árið 2006 hafði Ísland sjálft val um hvort halda ætti sérstökum takmörkunum áfram. Það kaus að opna vinnumarkaðinn.

Það væri því ónákvæmt að lýsa þessari sögu svo:

Brussel ákvað að íslenski vinnumarkaðurinn skyldi opnast og Ísland varð einfaldlega að hlýða.

Raunveruleikinn var flóknari.

Reglan, samningurinn og íslenska valið

Réttara er að sjá þrjú lög í sögunni.

Fyrst kom evrópska reglan.
Frjáls för launafólks var grundvallarréttur á innri markaðnum og hafði gilt innan EES frá 1994.

Síðan kom stækkunin.
ESB ákvað að taka tíu ný ríki inn í sambandið. Ísland tók ekki þátt í þeirri ákvörðun. Til þess að sömu ríki yrðu einnig hluti EES þurfti hins vegar sérstakt samkomulag sem Ísland var sjálft aðili að.

Loks kom íslenska ákvörðunin.
Þegar EES-ramminn heimilaði Íslandi að halda tímabundnum takmörkunum á vinnumarkaði ákvað Ísland að nýta þær fyrstu tvö árin en fella þær niður frá 1. maí 2006.

Dyrnar sem opnuðust

Áður þurfti útlendingur utan þess kerfis almennt sérstakt leyfi til að koma hingað til starfa. Með frjálsri för varð rétturinn til að sækja vinnu yfir landamæri hluti af sameiginlegum EES-markaði.

Evrópureglurnar sköpuðu því hvorki störfin né fólkið sem vildi vinna þau. Þær breyttu réttinum til að færa sig þangað sem störfin voru.

Saga stækkunarinnar 2004 sýnir jafnframt að staða Íslands innan þess kerfis er ekki alltaf einföld saga um reglur sem koma tilbúnar frá Brussel.

Ísland greiddi ekkert atkvæði um stækkun Evrópusambandsins. Það hafði hins vegar formlega aðkomu að stækkun EES og tók sjálft ákvörðun um hvenær íslenski vinnumarkaðurinn skyldi opnast að fullu innan þess ramma sem samið hafði verið um.

Regluþeginn getur því haft áhrif, samið um framkvæmd og stundum haft raunverulegt val. Það sem hann hefur ekki er sama sæti og aðildarríkin þegar grunnreglur og stefna innri markaðarins eru ákveðnar innan Evrópusambandsins.