Á árunum fyrir bankahrunið breyttist íslenskur vinnumarkaður hraðar en flestir höfðu áður séð. Nýjar íbúðablokkir risu um allt höfuðborgarsvæðið. Vegaframkvæmdir voru á fullu. Fiskvinnslur, verktakafyrirtæki og þjónustufyrirtæki leituðu stöðugt að starfsfólki. Á sama tíma fóru sífellt fleiri Íslendingar að hitta samstarfsfólk frá Póllandi, Litáen, Lettlandi og öðrum löndum Mið- og Austur-Evrópu. Á fáum árum varð þessi breyting einn sýnilegasti hluti íslensks samfélags. En hún varð ekki til af tilviljun.

Stækkunin sem breytti Evrópu

Í maí 2004 gengu tíu ný ríki í Evrópusambandið. Þar á meðal voru Pólland, Slóvakía, Tékkland, Eistland, Lettland og Litáen. Þetta var stærsta stækkun í sögu sambandsins. Með aðildinni fengu ríkisborgarar þessara landa í grundvallaratriðum sama rétt og aðrir borgarar ESB til að flytja, starfa og setjast að í öðrum aðildarríkjum.

Á pappír var þetta einföld breyting. Í framkvæmd reyndist hún hafa gríðarleg áhrif.

Fólkið fór þangað sem vinnan var

Launamunurinn innan Evrópu var mikill.

Starfsfólk í Póllandi eða Eystrasaltsríkjunum gat margfaldað tekjur sínar með því að flytja vestur á bóginn. Á sama tíma skorti mörg ríki vinnuafl.

Byggingariðnaðinn vantaði fólk. Heilbrigðisþjónustuna vantaði fólk. Landbúnaðinn vantaði fólk. Ferðaþjónustuna vantaði fólk. Þegar lagalegar hindranir minnkuðu fóru starfsmenn einfaldlega þangað sem störfin voru.

Frjáls för skapaði ekki þessa eftirspurn. Hún gerði fólki kleift að svara henni hratt og örugglega.

Ekki öll ríki treystu sér til að opna strax

Mörg eldri aðildarríki óttuðust að mjög stór hópur starfsfólks myndi flytjast inn á vinnumarkaði þeirra á skömmum tíma. Þess vegna voru sett sérstök aðlögunarákvæði sem gerðu ríkjum kleift að fresta fullum aðgangi að vinnumarkaði sínum í nokkur ár. Sum ríki nýttu sér þessa heimild. Önnur ekki. Þessi frestun var aflögð 2011.

Ísland ákvað að opna vinnumarkað sinn fyrir ríkisborgara þessara tíu ríkja þann 1. maí 2006, tveimur árum eftir stækkunina.

Bretland, Írland og Svíþjóð opnuðu hins vegar vinnumarkaði sína strax árið 2004. Þangað streymdi starfsfólk í miklum mæli á næstu árum.

Hvað hefur þetta með Ísland að gera?

Í gegnum EES-samninginn varð Ísland hluti af sama vinnumarkaði.

Íslensk fyrirtæki gátu ráðið starfsfólk frá nýju aðildarríkjunum án þeirra hindrana sem áður höfðu verið fyrir hendi. Starfsfólkið kom. Það vann við byggingarframkvæmdir, í fiskvinnslu, við ræstingar, í flutningum, í ferðaþjónustu og víðar. Áhrifin urðu víðtæk.

Margar af stærstu framkvæmdum þess tíma hefðu vart verið mögulegar án þessa vinnuafls. Þegar bankahrunið skall á árið 2008 fóru sum aftur heim. Aðrir urðu eftir.

Í dag eru tugþúsundir Íslendinga af pólskum uppruna eða með pólskar rætur hluti af íslensku samfélagi.

Reglurnar sem fáir sáu

Flestir þeirra sem komu til Íslands hugsuðu ekki um stofnanir Evrópusambandsins. Þeir komu vegna þess að störfin voru til staðar.

Íslenskir vinnuveitendur hugsuðu fyrst og fremst um að manna laus störf.

En á bak við þessa þróun voru lagalegar breytingar sem höfðu verið samdar og samþykktar á evrópskum vettvangi árum áður. Án þeirra hefði hreyfanleiki vinnuafls innan Evrópu verið mun takmarkaðri. Fyrir íslenskt atvinnulíf og hið opinbera skilaði þessi opnun gríðarlegum ávinningi.

Lærdómurinn

Umræðan um frjálsa för snýst oft um stjórnmál. En saga stækkunarinnar árið 2004 sýnir að hún snýst líka um eitthvað einfaldara. Fólk flytur þangað sem vinnan er. Fyrirtæki leita þangað sem starfsfólkið er.

Þegar lagalegar hindranir eru fjarlægðar verða þessar hreyfingar sýnilegri og hraðari.

Stofnanir Evrópu bjuggu til reglurnar sem gerðu þetta mögulegt. En þær sköpuðu hvorki störfin né fólkið sem sótti í þau. Þau voru þegar til staðar. Reglurnar opnuðu einfaldlega dyrnar. Og í gegnum þær dyr gekk hluti þess starfsfólks sem átti eftir að breyta íslenskum vinnumarkaði til frambúðar.